Điều 83 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Thủ tục từ chối giám định, phiên dịch hoặc đề nghị thay đổi người giám định, người phiên dịch

Mục đích và ý nghĩa của thủ tục

Điều 83 tập trung vào hình thức thủ tục khi đương sự, cơ quan, tổ chức hoặc người tham gia tố tụng từ chối giám định, phiên dịch hoặc đề nghị thay đổi người giám định, người phiên dịch. Quy định này bảo đảm việc từ chối, yêu cầu thay đổi được thể hiện rõ ràng, có căn cứ, có dấu vết tố tụng, tránh tình trạng nêu miệng, dễ phủ nhận, khó kiểm chứng. Đồng thời, đây là cơ sở để Tòa án xem xét mức độ hợp lý, thiện chí của người yêu cầu và bảo vệ quyền tiếp cận công lý của các bên.

Phân biệt thủ tục trước và tại phiên tòa, phiên họp

Trước khi mở phiên tòa, phiên họp

Khi yêu cầu được nêu ra trước khi mở phiên tòa, phiên họp, Điều 83 yêu cầu phải lập thành văn bản, nêu rõ lý do từ chối hoặc đề nghị thay đổi. Văn bản này thường do người yêu cầu lập hoặc do luật sư/đại diện pháp lý soạn thảo, gửi cho Tòa án. Trọng tâm là lý do phải được diễn đạt cụ thể, gắn với một trong các căn cứ không bảo đảm khách quan, vô tư của người giám định, người phiên dịch theo quy định về thay đổi người tiến hành, người tham gia tố tụng.

Tại phiên tòa, phiên họp

Nếu yêu cầu phát sinh ngay tại phiên tòa, phiên họp, thì không bắt buộc phải có đơn riêng mà phải được ghi vào biên bản phiên tòa, phiên họp. Chủ tọa phiên tòa, người ghi biên bản có trách nhiệm thể hiện đầy đủ nội dung yêu cầu và lý do. Việc ghi nhận này có giá trị như đơn yêu cầu bằng văn bản, là căn cứ để Hội đồng xét xử xem xét và để kiểm tra, giám sát trong giai đoạn phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm.

Cấu thành kích hoạt Điều 83

Để Điều 83 được áp dụng, cần có ba yếu tố: (i) tồn tại người giám định hoặc người phiên dịch đã được Tòa án quyết định trưng cầu, chỉ định; (ii) có ý chí từ chối hoặc đề nghị thay đổi từ phía đương sự hoặc chủ thể có quyền yêu cầu; và (iii) ý chí đó được thể hiện đúng hình thức theo thời điểm tố tụng (văn bản trước phiên tòa, ghi biên bản tại phiên tòa/phiên họp). Thiếu một trong các yếu tố này, yêu cầu nhiều khi không được xem xét chính thức, hoặc khó chứng minh về sau.

Nhầm lẫn và cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ cần phát biểu miệng tại phiên tòa mà không cần ghi biên bản vẫn được coi là đã từ chối hoặc đề nghị thay đổi. Trên thực tế, nếu nội dung không được ghi lại trong biên bản phiên tòa, sẽ rất khó chứng minh và gần như không có giá trị tố tụng. Một lỗi khác là đương sự chỉ gửi văn bản mang tính chất phản đối chung, không nêu rõ tên người giám định, người phiên dịch, lý do cụ thể, khiến Tòa án khó có căn cứ giải quyết và dễ bị xem là không đáp ứng yêu cầu về nội dung.

Lưu ý khi soạn và trình bày yêu cầu

Khi soạn văn bản trước phiên tòa, người yêu cầu nên nêu rõ danh tính người giám định, người phiên dịch, số quyết định trưng cầu/chỉ định (nếu có), mô tả cụ thể hành vi hoặc tình huống làm phát sinh nghi ngờ về tính khách quan. Tại phiên tòa, khi phát biểu yêu cầu, cần đề nghị rõ với Hội đồng xét xử cho ghi đầy đủ nội dung vào biên bản, tránh để bị ghi tóm lược hoặc bỏ sót những điểm quan trọng. Việc tuân thủ đúng Điều 83 giúp bảo vệ quyền lợi tố tụng, đồng thời tránh bị đánh giá là lạm dụng quyền để kéo dài, cản trở quá trình giải quyết vụ án.