Điều 8 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Bình đẳng về quyền và nghĩa vụ trong tố tụng dân sự

Ý nghĩa của nguyên tắc

Điều 8 xác lập một nguyên tắc xuyên suốt của tố tụng dân sự: bình đẳng trước pháp luật và bình đẳng trong thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng. Đây không chỉ là tuyên bố mang tính hình thức mà là tiêu chuẩn để Tòa án tổ chức phiên tòa, thu thập, kiểm tra chứng cứ, tranh tụng và ra quyết định một cách công bằng.

Quy định này bảo vệ tính khách quan của tố tụng, ngăn ngừa mọi biểu hiện thiên vị do yếu tố nhân thân hay vị thế xã hội. Trong thực tiễn, nguyên tắc bình đẳng là cơ sở để các bên được tiếp cận cùng một cơ hội trình bày yêu cầu, phản đối, cung cấp chứng cứ và thực hiện quyền kháng cáo, kháng nghị theo luật định.

Phạm vi áp dụng

Nguyên tắc này áp dụng cho mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân khi tham gia tố tụng dân sự, không chỉ đương sự mà còn bao gồm người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch và các chủ thể tố tụng khác trong phạm vi quyền, nghĩa vụ của họ.

Điều 8 được “kích hoạt” ngay khi một chủ thể tham gia vào quan hệ tố tụng dân sự trước Tòa án. Không cần chứng minh thiệt hại hay yêu cầu riêng biệt; chỉ cần có hoạt động tố tụng, Tòa án phải bảo đảm các bên được đối xử bình đẳng theo đúng quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự.

Trách nhiệm của Tòa án

Khoản 2 đặt trách nhiệm trực tiếp lên Tòa án, nghĩa là bình đẳng không phải chỉ là quyền tự thân của đương sự mà còn là nghĩa vụ tổ chức tố tụng của cơ quan xét xử. Tòa án phải bảo đảm việc triệu tập, tiếp cận hồ sơ, tranh tụng, thời hạn thực hiện quyền tố tụng và việc áp dụng thủ tục đều không tạo ra lợi thế bất hợp lý cho bất kỳ bên nào.

Trong thực tiễn, nếu một bên được tạo điều kiện trình bày, nộp chứng cứ hoặc tiếp cận thông tin mà bên kia bị hạn chế không có căn cứ luật định, nguyên tắc này đã bị ảnh hưởng. Vì vậy, Điều 8 là căn cứ quan trọng để đánh giá tính hợp pháp của các quyết định và cách thức tiến hành tố tụng của Tòa án.

Hiểu đúng để áp dụng đúng

Bình đẳng trong tố tụng dân sự không đồng nghĩa với việc mọi chủ thể đều có quyền và nghĩa vụ giống hệt nhau trong mọi trường hợp. Sự bình đẳng ở đây là bình đẳng về cơ hội và địa vị tố tụng trong khuôn khổ luật định; mỗi chủ thể vẫn có quyền, nghĩa vụ riêng tùy theo vai trò tố tụng của mình.

Nguyên tắc này cũng không loại trừ các cơ chế bảo vệ đặc thù như người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người thuộc trường hợp được trợ giúp pháp lý. Những cơ chế đó không phải là ưu tiên trái nguyên tắc, mà là cách pháp luật tạo điều kiện thực chất để bình đẳng được bảo đảm.

Lưu ý khi vận dụng

Khi viện dẫn Điều 8 trong vụ việc cụ thể, cần chỉ ra hành vi hoặc thủ tục nào làm phát sinh sự thiếu bình đẳng: từ việc không được thông báo, không được tiếp cận tài liệu, bị hạn chế thời gian trình bày, đến việc áp dụng tiêu chuẩn tố tụng khác nhau cho các bên không có căn cứ. Chỉ nêu “vi phạm nguyên tắc bình đẳng” mà không gắn với hành vi tố tụng cụ thể thì khó có giá trị lập luận.

Trong tranh tụng, Điều 8 thường được sử dụng cùng với các quy định về quyền, nghĩa vụ của đương sự, cung cấp chứng cứ, tranh luận tại phiên tòa và bảo đảm quyền tiếp cận tài liệu trong hồ sơ vụ án. Cách tiếp cận đúng là chứng minh sự mất cân bằng tố tụng thực tế, từ đó yêu cầu khắc phục hoặc xem xét lại tính hợp pháp của thủ tục đã thực hiện.