Điều 77 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Người làm chứng

Vị trí và mục đích của quy định về người làm chứng

Điều 77 đặt nền tảng cho chế định người làm chứng trong tố tụng dân sự, nhằm bảo đảm Tòa án có nguồn thông tin khách quan từ người thứ ba ngoài các đương sự. Việc quy định rõ ai là người làm chứng giúp phân biệt với đương sự, người giám định, người phiên dịch và các chủ thể tố tụng khác. Đồng thời, điều luật hướng đến bảo đảm giá trị chứng minh của lời khai, tránh việc sử dụng thông tin từ người không đủ năng lực pháp lý.

Tiêu chí xác định người làm chứng

Điều luật nhấn mạnh yếu tố cốt lõi: người biết các tình tiết có liên quan đến nội dung vụ việc và được đương sự đề nghị, Tòa án triệu tập. Như vậy, tiêu chí chính không phải là mối quan hệ với đương sự mà là việc người đó có thông tin trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến vụ việc. Việc phải có đề nghị của đương sự hoặc quyết định triệu tập của Tòa án cho thấy người làm chứng không đương nhiên tham gia, mà phải thông qua cơ chế tố tụng chính thức.

Giới hạn: người mất năng lực hành vi dân sự

Điều 77 loại trừ người mất năng lực hành vi dân sự khỏi phạm vi người làm chứng, thể hiện yêu cầu về năng lực nhận thức và khả năng chịu trách nhiệm đối với lời khai. Đây là sự thống nhất với quy định về năng lực hành vi trong Bộ luật Dân sự, bảo đảm rằng lời khai phải xuất phát từ người có khả năng hiểu ý nghĩa hành vi khai báo của mình. Trên thực tế, nếu người này có thông tin quan trọng, Tòa án có thể tiếp cận thông qua người đại diện hoặc bằng chứng khác, nhưng không ghi nhận họ là người làm chứng theo đúng nghĩa tố tụng.

Những hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng mọi người liên quan đến vụ việc đều có thể làm chứng, kể cả người mất năng lực hành vi dân sự; điều luật đã loại trừ rõ ràng nhóm chủ thể này. Cũng thường có quan niệm sai rằng chỉ người được Tòa án chủ động triệu tập mới là người làm chứng, trong khi điều luật ghi nhận vai trò chủ động của đương sự trong việc đề nghị triệu tập. Ngoài ra, có trường hợp lầm lẫn người làm chứng với người cung cấp thông tin không chính thức; chỉ khi được Tòa án triệu tập thì tư cách người làm chứng mới được xác lập.

Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn

Khi đề nghị người làm chứng, đương sự cần chứng minh mối liên hệ giữa người đó với các tình tiết tranh chấp, tránh đề nghị mang tính cảm tính, kéo dài tố tụng. Tòa án khi xem xét phải đánh giá sơ bộ khả năng người này nắm được thông tin, tránh triệu tập tràn lan gây lãng phí thời gian, chi phí. Đồng thời, cần kiểm tra tình trạng năng lực hành vi của người được đề nghị, nhất là với người cao tuổi, người có bệnh tâm thần, để bảo đảm không vi phạm giới hạn mà Điều 77 đặt ra.