Điều 74 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng
Bình luận Điều 74 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 về kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng khi đương sự chết, tổ chức chấm dứt hoặc tổ chức lại.
Điều 74. Kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng
1. Trường hợp đương sự là cá nhân đang tham gia tố tụng chết mà quyền, nghĩa vụ về tài sản của họ được thừa kế thì người thừa kế tham gia tố tụng.
2. Trường hợp đương sự là cơ quan, tổ chức đang tham gia tố tụng phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể, hợp nhất, sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức thì việc kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng dân sự của cơ quan, tổ chức đó được xác định như sau:
a) Trường hợp tổ chức phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể là công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty hợp danh thì cá nhân, tổ chức là thành viên của tổ chức đó hoặc đại diện của họ tham gia tố tụng;
b) Trường hợp cơ quan, tổ chức phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể là cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang nhân dân, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, doanh nghiệp nhà nước thì đại diện hợp pháp của cơ quan, tổ chức cấp trên trực tiếp của cơ quan, tổ chức đó hoặc đại diện hợp pháp của cơ quan, tổ chức tiếp nhận các quyền, nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức đó tham gia tố tụng;
c) Trường hợp tổ chức hợp nhất, sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức thì cá nhân, tổ chức tiếp nhận quyền, nghĩa vụ của tổ chức đó tham gia tố tụng.
3. Trường hợp thay đổi chủ sở hữu của tổ chức và có việc chuyển giao quyền, nghĩa vụ cho chủ sở hữu mới thì chủ sở hữu mới kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng.
4. Trường hợp tổ chức được chuyển giao quyền, nghĩa vụ theo quy định của pháp luật về dân sự thì tổ chức đó kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng.
5. Trường hợp tổ chức không có tư cách pháp nhân tham gia quan hệ dân sự mà người đại diện đang tham gia tố tụng chết thì tổ chức đó phải cử người khác làm đại diện để tham gia tố tụng; nếu không cử được người đại diện hoặc tổ chức đó phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể thì các cá nhân là thành viên của tổ chức đó tham gia tố tụng.
Ý nghĩa của quy định
Điều 74 là quy định bảo đảm tính liên tục của tố tụng dân sự. Khi một đương sự không còn tồn tại về mặt pháp lý hoặc bị thay đổi do tổ chức lại, quan hệ tố tụng không chấm dứt theo, mà được chuyển sang chủ thể kế thừa quyền, nghĩa vụ. Cách tiếp cận này giúp Tòa án giải quyết vụ việc đúng người, đúng trách nhiệm, tránh việc đình chỉ hoặc kéo dài không cần thiết.
Các trường hợp phát sinh kế thừa
Điều luật chỉ được áp dụng khi có sự kiện pháp lý làm thay đổi chủ thể đang tham gia tố tụng. Với cá nhân, điều kiện cốt lõi là họ chết và quyền, nghĩa vụ về tài sản được thừa kế. Với cơ quan, tổ chức, phải có việc chấm dứt hoạt động, giải thể, hợp nhất, sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức hoặc thay đổi chủ sở hữu, chuyển giao quyền và nghĩa vụ. Đây là điểm quan trọng: không phải cứ đổi tên, đổi người đại diện hay thay đổi nội bộ là đương nhiên phát sinh kế thừa tố tụng.
Trọng tâm khi áp dụng
Điều cần xác định trước hết là quyền, nghĩa vụ đang tranh chấp có được chuyển giao hay không. Nếu đó là quyền, nghĩa vụ gắn chặt với nhân thân thì không đặt ra kế thừa theo Điều 74. Tiếp theo là xác định đúng chủ thể kế thừa: người thừa kế, thành viên tổ chức, cơ quan cấp trên trực tiếp, tổ chức tiếp nhận quyền và nghĩa vụ, hoặc chủ sở hữu mới. Việc xác định sai chủ thể kế thừa thường dẫn đến việc tống đạt, triệu tập và thu thập chứng cứ không hợp lệ.
Điểm dễ nhầm trong thực tiễn
Một nhầm lẫn phổ biến là coi mọi trường hợp thay đổi người đại diện của tổ chức đều là kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng. Thực ra, thay đổi người đại diện chỉ là thay đổi về cách tham gia tố tụng, không đồng nghĩa với thay đổi chủ thể quyền, nghĩa vụ. Một nhầm lẫn khác là cho rằng khi đương sự chết thì vụ án tự động chấm dứt; thực tế, nếu quyền, nghĩa vụ về tài sản được thừa kế thì người thừa kế phải tiếp tục tham gia tố tụng. Với tổ chức không có tư cách pháp nhân, việc người đại diện chết không làm mất quan hệ tố tụng ngay, mà trước hết phải cử người đại diện khác; chỉ khi không cử được hoặc tổ chức chấm dứt hoạt động mới chuyển sang thành viên tham gia tố tụng.
Lưu ý thực hành
Trong hồ sơ vụ việc, cần tách bạch rõ giữa kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng và thay đổi người đại diện theo pháp luật. Tòa án thường phải yêu cầu tài liệu chứng minh sự kiện làm phát sinh kế thừa như giấy chứng tử, văn bản thừa kế, quyết định giải thể, hợp nhất, sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi hoặc tài liệu về chuyển giao quyền, nghĩa vụ. Chỉ khi xác định được chủ thể kế thừa hợp pháp, thủ tục tố tụng mới được tiếp tục đúng quy định và bản án, quyết định mới bảo đảm hiệu lực thi hành.