Điều 66 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Hội đồng xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm vụ án dân sự

1. Mục tiêu điều chỉnh và ý nghĩa thực tiễn

Điều 66 nhằm ấn định thành phần và quy mô Hội đồng xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm ở Tòa án nhân dân cấp cao và Tòa án nhân dân tối cao. Quy định này định hình mức độ tập trung trí tuệ và trách nhiệm của các Thẩm phán khi xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, vốn là giai đoạn tố tụng nhạy cảm và ảnh hưởng lớn đến sự ổn định pháp lý. Qua việc thiết kế số lượng Thẩm phán và khả năng huy động toàn thể Ủy ban/Hội đồng Thẩm phán, điều luật hướng tới cân bằng giữa hiệu quả giải quyết án và bảo đảm tối đa tính khách quan, thận trọng trong hoạt động giám đốc thẩm, tái thẩm.

2. Hai mô hình Hội đồng xét xử và logic phân tầng

Điều luật thiết lập hai mô hình: ở cấp cao, Hội đồng xét xử gồm ba Thẩm phán hoặc toàn thể Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao; ở cấp tối cao, Hội đồng xét xử gồm năm Thẩm phán hoặc toàn thể Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Sự khác biệt về số lượng Thẩm phán phản ánh vai trò trung tâm của Tòa án nhân dân tối cao trong việc bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật và giải quyết các vụ việc có tính chất phức tạp, điển hình. Việc cho phép sử dụng mô hình toàn thể thay vì một Hội đồng nhỏ giúp cơ quan xét xử chủ động lựa chọn cấu trúc phù hợp với mức độ quan trọng, nhạy cảm hoặc phức tạp của từng vụ án cụ thể.

3. Trọng tâm cần nắm khi áp dụng Điều 66

Thứ nhất, Điều 66 không điều chỉnh điều kiện để kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm mà chỉ giới hạn ở thành phần Hội đồng xét xử và hình thức tổ chức xét xử. Người áp dụng pháp luật cần phân biệt điều luật này với các quy định về căn cứ kháng nghị, thẩm quyền kháng nghị và trình tự thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm nằm ở các điều khác. Thứ hai, việc lựa chọn Hội đồng gồm ba hoặc năm Thẩm phán, hay toàn thể Ủy ban/Hội đồng Thẩm phán, là thẩm quyền tổ chức của Tòa án, không phải quyền yêu cầu của đương sự. Điều này đồng nghĩa với việc đương sự không thể viện dẫn Điều 66 để yêu cầu xét xử bằng một cấu trúc Hội đồng nhất định.

4. Các điều kiện “kích hoạt” cấu trúc Hội đồng xét xử

Điều 66 được “kích hoạt” khi vụ án dân sự đã có kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm theo đúng thẩm quyền của cơ quan có quyền kháng nghị. Khi đó, Tòa án nhân dân cấp cao hoặc Tòa án nhân dân tối cao phải thành lập Hội đồng xét xử đúng mô hình được quy định. Ở cấp cao, nếu vụ án thuộc thẩm quyền giám đốc thẩm, tái thẩm của Ủy ban thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao, việc xét xử phải diễn ra bằng Hội đồng gồm ba Thẩm phán hoặc toàn thể Ủy ban. Tương tự, ở cấp tối cao, khi Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm, Hội đồng phải gồm năm Thẩm phán hoặc toàn thể Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Việc không tuân thủ mô hình Hội đồng là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.

5. Những nhầm lẫn thường gặp và lưu ý áp dụng

5.1. Nhầm lẫn về quyền yêu cầu và tính bắt buộc của mô hình toàn thể

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng đương sự có quyền yêu cầu vụ án phải được xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm bằng toàn thể Ủy ban Thẩm phán hoặc toàn thể Hội đồng Thẩm phán. Điều 66 không trao quyền này cho đương sự; đây là thẩm quyền nội bộ của Tòa án trong việc phân công và tổ chức xét xử. Ngoài ra, mô hình toàn thể không phải là phương án mặc định hay bắt buộc, mà chỉ là lựa chọn trong những vụ việc phức tạp, có tính định hướng pháp lý hoặc cần sự tham gia rộng hơn của các Thẩm phán.

5.2. Nhầm lẫn giữa số lượng Thẩm phán và giá trị pháp lý của phán quyết

Một số cách hiểu sai cho rằng phán quyết giám đốc thẩm, tái thẩm được ban hành bởi toàn thể Ủy ban/Hội đồng Thẩm phán có “giá trị cao hơn” hoặc “mạnh hơn” phán quyết của Hội đồng nhỏ ba hoặc năm Thẩm phán. Về bản chất, các quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm đều có hiệu lực pháp luật theo các quy định chung của Bộ luật Tố tụng dân sự; việc khác nhau về số lượng Thẩm phán không làm phát sinh tầng giá trị pháp lý khác nhau, mà chủ yếu liên quan đến mức độ đại diện và tính thống nhất trong áp dụng pháp luật.

6. Một số lưu ý kỹ thuật khi đánh giá tính hợp lệ của thủ tục

Khi xem xét tính hợp lệ của một quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm, ngoài nội dung và căn cứ pháp luật, cần kiểm tra thành phần Hội đồng xét xử có phù hợp Điều 66 hay không. Nếu Hội đồng xét xử được thành lập không đúng số lượng Thẩm phán hoặc không đúng mô hình được phép (ví dụ: ở cấp tối cao chỉ có ba Thẩm phán xét xử giám đốc thẩm), đây là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, có thể là căn cứ để xem xét tính hợp pháp của quyết định. Đồng thời, cần đối chiếu với các quy định nội bộ về phân công Thẩm phán, bảo đảm không có xung đột lợi ích hoặc vi phạm nguyên tắc khách quan khi lập Hội đồng. Điều này đặc biệt quan trọng trong các vụ án dân sự lớn, có tác động rộng tới thực tiễn áp dụng pháp luật.