Điều 65 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Xét xử vụ án dân sự theo thủ tục rút gọn

Định vị Điều 65 trong cơ chế thủ tục rút gọn

Điều 65 chỉ là một mắt xích trong toàn bộ chương về thủ tục rút gọn của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, không tự thân quyết định vụ án có được giải quyết theo thủ tục rút gọn hay không. Quyết định lựa chọn thủ tục rút gọn phụ thuộc vào các điều kiện được quy định tại các điều khoản khác của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, trong đó Điều 65 chỉ xác định cách thức tổ chức xét xử (một Thẩm phán) ở giai đoạn sơ thẩm và phúc thẩm khi thủ tục này đã được kích hoạt hợp lệ.

Mục đích của việc giao cho một Thẩm phán xét xử

Cơ chế “một Thẩm phán” thể hiện định hướng đơn giản hóa bộ máy xét xử đối với những vụ án có tính chất đơn giản, rõ ràng về chứng cứ và quan hệ pháp luật, nhằm rút ngắn thời gian, tiết kiệm chi phí xã hội và giảm tải cho Tòa án. Việc không tổ chức Hội đồng xét xử nhiều thành viên trong thủ tục rút gọn phù hợp với mục tiêu xử lý nhanh nhưng vẫn bảo đảm người tiến hành tố tụng có đủ thẩm quyền để ra phán quyết có giá trị như bản án, quyết định trong thủ tục thông thường.

Trọng tâm cần nắm khi áp dụng Điều 65

Thứ nhất, Điều 65 chỉ áp dụng khi vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn; nếu không đáp ứng điều kiện thủ tục rút gọn thì mặc nhiên phải xét xử theo thủ tục thông thường với Hội đồng xét xử. Thứ hai, cả sơ thẩm và phúc thẩm theo thủ tục rút gọn đều do một Thẩm phán tiến hành, nên các bên cần chuẩn bị tâm thế tranh tụng trực diện với một chủ thể xét xử, không kỳ vọng vào sự “phân tán trách nhiệm” như trong Hội đồng xét xử nhiều thành viên. Thứ ba, bản án, quyết định của Thẩm phán trong thủ tục rút gọn vẫn có giá trị pháp lý đầy đủ, không phải “quyết định hành chính” hay dạng xử lý nội bộ.

Điều kiện kích hoạt thủ tục rút gọn (liên hệ)

Mặc dù Điều 65 không liệt kê điều kiện áp dụng, việc hiểu đúng điều khoản này đòi hỏi phải tham chiếu đến các quy định về điều kiện giải quyết vụ án theo thủ tục rút gọn trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Nhìn chung, thủ tục rút gọn chỉ được áp dụng đối với vụ án có tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng, chứng cứ đầy đủ, không có tranh chấp phức tạp hoặc yếu tố đòi hỏi đánh giá đa chiều. Khi các điều kiện này không còn thỏa mãn trong quá trình giải quyết, Tòa án có thể chuyển sang thủ tục thông thường, đồng nghĩa việc xét xử không còn do một Thẩm phán tiến hành nữa.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một sai lầm phổ biến là cho rằng thủ tục rút gọn là “xử nhanh, xử cho xong”, nên Thẩm phán có thể lược bỏ nhiều bước tố tụng hoặc quyền của đương sự. Quan điểm này trái với tinh thần Bộ luật Tố tụng dân sự 2015: thủ tục rút gọn chỉ giản lược ở mức độ hợp lý về thời hạn, thành phần xét xử, trình tự phiên tòa, chứ không được xâm phạm các quyền tố tụng cơ bản của đương sự. Nhầm lẫn thứ hai là coi Điều 65 như căn cứ độc lập để yêu cầu Tòa án “cho xử rút gọn”; trên thực tế, đương sự cần chứng minh vụ án đáp ứng điều kiện toàn diện để áp dụng chế độ rút gọn, còn Điều 65 chỉ giải đáp câu hỏi: nếu áp dụng rút gọn thì ai là người xét xử.

Lưu ý thực tiễn khi vận dụng Điều 65

Trong thực tiễn, việc xét xử do một Thẩm phán có thể khiến đương sự lo ngại về mức độ khách quan, nhưng hệ thống kiểm soát bằng các cấp xét xử và cơ chế giám đốc thẩm, tái thẩm vẫn được duy trì, không bị thu hẹp vì Điều 65. Người hành nghề cần chú ý tư vấn cho khách hàng rằng thủ tục rút gọn không làm giảm cơ hội bảo vệ quyền lợi, mà yêu cầu họ trình bày, cung cấp chứng cứ và lập luận cô đọng, rõ ràng hơn để phù hợp với khuôn khổ xét xử nhanh. Đồng thời, khi thấy vụ án có nguy cơ biến động phức tạp, cần cân nhắc việc đề nghị Tòa án chuyển sang thủ tục thông thường nhằm bảo đảm thời gian và không gian tố tụng đủ rộng để làm rõ toàn diện vụ việc.