Điều 61 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Thủ tục từ chối tiến hành tố tụng hoặc đề nghị thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên

Mục đích và ý nghĩa của thủ tục

Điều 61 nhằm bảo đảm việc từ chối tiến hành tố tụng hoặc đề nghị thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên diễn ra có trật tự, minh bạch, có dấu vết pháp lý rõ ràng. Yêu cầu về văn bản hoặc biên bản phiên tòa giúp cơ quan tiến hành tố tụng kiểm tra được căn cứ, tránh khiếu nại về sau. Đồng thời, quy định này góp phần phòng ngừa việc lạm dụng quyền yêu cầu thay đổi để kéo dài tố tụng hoặc gây khó khăn cho hoạt động xét xử, kiểm sát.

Trọng tâm kỹ thuật: hình thức và thời điểm

Trước khi mở phiên tòa, mọi việc từ chối hoặc đề nghị thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên đều phải được lập thành văn bản, nêu rõ lý do và căn cứ. Yếu tố cần nhấn mạnh là lý do cụ thể và căn cứ pháp lý, thực tế phải được mô tả, tránh đơn thuần ghi chung chung. Tại phiên tòa, nếu phát sinh việc từ chối hoặc đề nghị thay đổi Kiểm sát viên thì yêu cầu phải được ghi vào biên bản phiên tòa, không cần một văn bản riêng, nhưng nội dung vẫn phải thể hiện đầy đủ người yêu cầu, lý do và phản hồi của Hội đồng xét xử.

Điều kiện “kích hoạt” thủ tục

Điều luật chỉ điều chỉnh thủ tục khi đã có ý chí rõ ràng từ chối tiến hành tố tụng hoặc đề nghị thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên theo các căn cứ thay đổi, từ chối được quy định ở điều khác của BLTTHS. Như vậy, yếu tố kích hoạt là: có chủ thể có quyền yêu cầu, có căn cứ cho rằng Kiểm sát viên, Kiểm tra viên không bảo đảm tính vô tư, khách quan hoặc thuộc trường hợp phải thay đổi. Nếu không có căn cứ hoặc chỉ là ý kiến miệng không được ghi nhận đúng hình thức, thì khó được xem là một yêu cầu hợp lệ để xem xét.

Nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ cần phát biểu miệng về việc không đồng ý với Kiểm sát viên là đủ, không cần văn bản hoặc ghi nhận trong biên bản. Trên thực tế, nếu yêu cầu được nêu trước khi mở phiên tòa mà không lập thành văn bản thì dễ bị coi là chưa chính thức, không có căn cứ để giải quyết. Ngược lại, có trường hợp tại phiên tòa người bào chữa hoặc bị cáo nêu yêu cầu nhưng thư ký không ghi biên bản hoặc ghi không đầy đủ, dẫn đến tranh chấp về sau; đây là điểm các bên cần đặc biệt lưu ý.

Lưu ý khi áp dụng vào hồ sơ cụ thể

Người bào chữa, bị can, bị cáo, đương sự khi đề nghị thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên nên chuẩn bị văn bản nêu rõ: thông tin người bị đề nghị thay đổi, tình huống cụ thể, căn cứ pháp lý, chứng cứ kèm theo. Tại phiên tòa, nếu phát hiện lý do thay đổi mới, cần yêu cầu rõ ràng với Hội đồng xét xử và đề nghị ghi đầy đủ vào biên bản, đồng thời kiểm tra lại sau phiên. Cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt là Viện kiểm sát, cần lưu trữ các văn bản từ chối, đề nghị thay đổi vào hồ sơ vụ án để bảo đảm tính toàn vẹn của hồ sơ, phục vụ công tác giám đốc, kiểm tra sau này.