Điều 491 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Xử lý hành vi vi phạm nội quy phiên tòa

Vị trí, mục đích của Điều 491

Điều 491 là mắt xích bảo đảm trật tự, tính nghiêm minh của hoạt động xét xử, bổ trợ cho nội quy phiên tòa tại Điều 234 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Thông qua việc trao thẩm quyền trực tiếp cho chủ tọa, quy định này giúp xử lý ngay các hành vi gây rối, cản trở xét xử, tránh làm gián đoạn hoặc ảnh hưởng đến tính khách quan của phiên tòa. Mục tiêu không chỉ là trừng phạt người vi phạm mà quan trọng hơn là bảo vệ quyền lợi tố tụng của các đương sự và uy tín của Tòa án.

Thang mức xử lý và thẩm quyền chủ tọa

Điều 491 thiết lập một thang phản ứng nhiều cấp độ đối với hành vi vi phạm nội quy phiên tòa, tương ứng với tính chất, mức độ vi phạm. Thứ nhất, đối với hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, chủ tọa có thẩm quyền xử phạt hành chính theo quy định pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, trên cơ sở nội dung Điều 234 BLTTDS 2015. Thứ hai, chủ tọa có quyền ra quyết định buộc người vi phạm rời khỏi phòng xử án, và cơ quan công an hoặc lực lượng bảo vệ phiên tòa có trách nhiệm thi hành, kể cả áp dụng biện pháp tạm giữ hành chính người gây rối trật tự. Thứ ba, khi hành vi đã vượt ngưỡng vi phạm nội quy thông thường và có dấu hiệu tội phạm, Tòa án được quyền khởi tố vụ án hình sự theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự.

Điều kiện kích hoạt và phạm vi áp dụng

Điều 491 chỉ áp dụng đối với những hành vi vi phạm nội quy phiên tòa đã được ấn định tại Điều 234 BLTTDS 2015, như: không tuân theo sự điều khiển của chủ tọa, có lời nói, hành vi xúc phạm Tòa án, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, gây mất trật tự, quay phim chụp ảnh trái phép, sử dụng điện thoại làm ảnh hưởng việc xét xử, v.v. Muốn áp dụng Điều 491, trước hết phải xác định hành vi thuộc phạm vi các nghĩa vụ, cấm đoán đã được nội quy quy định; nếu hành vi nằm ngoài nội quy, cần xem xét áp dụng quy định pháp luật khác có liên quan. Khoản 4 Điều 491 mở rộng phạm vi áp dụng sang cả các phiên họp của Tòa án, bảo đảm nguyên tắc trật tự không chỉ trong phiên tòa mà trong mọi hoạt động tố tụng diễn ra công khai, có sự tham gia của các bên.

Những nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chủ tọa phiên tòa chỉ có quyền nhắc nhở, không có quyền xử phạt hoặc buộc rời khỏi phòng xử án. Trên thực tế, Điều 491 khẳng định rõ thẩm quyền xử phạt hành chính và quyền ra quyết định buộc người vi phạm rời khỏi phòng xử án, kèm theo cơ chế cưỡng chế qua lực lượng công an hoặc lực lượng bảo vệ trật tự. Nhầm lẫn thứ hai là cho rằng mọi hành vi vi phạm nội quy đều có thể xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự; thực tiễn cho thấy chỉ khi hành vi thỏa mãn dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự và điều kiện khởi tố theo Bộ luật Tố tụng hình sự thì Tòa án mới khởi tố vụ án hình sự. Ngoài ra, cũng có hiểu sai rằng Điều 491 chỉ áp dụng đối với đương sự; trên thực tế, bất kỳ người nào có mặt tại phiên tòa hoặc phiên họp, như người làm chứng, người phiên dịch, người tham dự công khai, đều có thể bị xử lý nếu vi phạm nội quy.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng

Trong thực tiễn, chủ tọa cần cân nhắc kỹ tính chất, mức độ hành vi vi phạm để lựa chọn biện pháp phù hợp, tránh lạm dụng việc buộc rời khỏi phòng xử án khi chưa cần thiết, vì điều này có thể ảnh hưởng quyền tham gia tố tụng của đương sự. Quyết định xử phạt hành chính, buộc rời khỏi phòng xử án hoặc khởi tố phải được ghi nhận đầy đủ trong biên bản phiên tòa, phiên họp, bảo đảm tính minh bạch, kiểm tra được. Đối với hành vi có dấu hiệu phạm tội, Tòa án cần nhanh chóng thực hiện thủ tục khởi tố theo Bộ luật Tố tụng hình sự, đồng thời tách bạch vụ án hình sự phát sinh với vụ việc dân sự đang xét xử để tránh xung đột thủ tục. Người tham gia tố tụng và người tham dự phiên tòa nên được phổ biến nội quy rõ ràng trước khi khai mạc, giúp giảm thiểu vi phạm và tranh chấp về tính hợp pháp của các biện pháp xử lý theo Điều 491.