Điều 467 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Năng lực pháp luật tố tụng dân sự của cơ quan, tổ chức nước ngoài, chi nhánh, văn phòng đại diện tại Việt Nam của cơ quan, tổ chức nước ngoài và tổ chức quốc tế, cơ quan đại diện của tổ chức quốc tế tại Việt Nam, Nhà nước nước ngoài

Trọng tâm điều luật

Điều 467 làm rõ năng lực pháp luật tố tụng dân sự của các chủ thể nước ngoài, bảo đảm rằng khi tham gia tố tụng tại Việt Nam, địa vị pháp lý của họ được xác định rõ ràng theo một hệ quy chiếu pháp luật cụ thể. Điều luật cơ bản trả lời ba câu hỏi: áp dụng pháp luật nào cho cơ quan, tổ chức nước ngoài; áp dụng pháp luật nào cho chi nhánh, văn phòng đại diện tại Việt Nam; và xác định ra sao đối với tổ chức quốc tế, kể cả khi có ưu đãi, miễn trừ.

Cơ quan, tổ chức nước ngoài và chi nhánh, văn phòng đại diện

Đối với cơ quan, tổ chức nước ngoài, năng lực pháp luật tố tụng dân sự được xác định theo pháp luật của nước nơi thành lập. Ý nghĩa thực tiễn là tòa án, cơ quan tiến hành tố tụng phải kiểm tra, đánh giá theo pháp luật nước đó xem chủ thể có quyền tham gia, khởi kiện, bị kiện, thực hiện hành vi tố tụng hay không. Điều này phù hợp với nguyên tắc tôn trọng pháp luật quốc gia nơi chủ thể được thành lập.

Ngược lại, chi nhánh, văn phòng đại diện tại Việt Nam của cơ quan, tổ chức nước ngoài được xác định năng lực pháp luật tố tụng dân sự theo pháp luật Việt Nam. Đây là điểm trọng tâm, bởi các đơn vị này đã được đăng ký, hoạt động trong trật tự pháp lý Việt Nam nên phải tuân theo quy định của pháp luật Việt Nam về địa vị pháp lý, phạm vi đại diện và quyền, nghĩa vụ trong tố tụng. Thực tiễn giải quyết vụ việc thường yêu cầu xem xét giấy phép thành lập, chức năng, phạm vi hoạt động để đánh giá đúng quyền tham gia tố tụng.

Tổ chức quốc tế và cơ chế ưu đãi, miễn trừ

Đối với tổ chức quốc tế và cơ quan đại diện của tổ chức quốc tế tại Việt Nam, điều luật đặt nền tảng trên điều ước quốc tế là căn cứ thành lập, quy chế hoạt động hoặc các điều ước mà Việt Nam là thành viên. Như vậy, năng lực pháp luật tố tụng dân sự không chỉ phụ thuộc vào pháp luật trong nước mà còn chịu sự chi phối trực tiếp của các cam kết quốc tế, nhất là các quy định về quyền ưu đãi, miễn trừ và phạm vi quyền tài phán của tòa án.

Điểm đáng chú ý là trường hợp tổ chức quốc tế tuyên bố từ bỏ quyền ưu đãi, miễn trừ. Khi đó, năng lực pháp luật tố tụng dân sự của tổ chức quốc tế được xác định theo pháp luật Việt Nam, đồng nghĩa với việc họ chịu sự điều chỉnh đầy đủ của hệ thống pháp luật Việt Nam trong phạm vi đã từ bỏ. Đây là cơ chế quan trọng để bảo đảm khả năng xét xử của tòa án Việt Nam đối với các tranh chấp có liên quan mà trước đó bị hạn chế bởi chế độ miễn trừ.

Những nhầm lẫn thường gặp và lưu ý áp dụng

Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất năng lực pháp luật tố tụng dân sự với năng lực pháp luật dân sự hoặc năng lực hành vi dân sự. Điều 467 chỉ điều chỉnh năng lực pháp luật trong tố tụng dân sự, tức là khả năng được xác lập quyền, nghĩa vụ trong quá trình tố tụng; còn việc chủ thể có quyền, nghĩa vụ dân sự nội dung thế nào lại được điều chỉnh chủ yếu bởi Bộ luật Dân sự và pháp luật chuyên ngành.

Nhầm lẫn thứ hai là cho rằng mọi chủ thể nước ngoài tham gia tố tụng tại Việt Nam đều phải áp dụng pháp luật Việt Nam khi xác định năng lực tố tụng. Điều luật phân biệt rõ: cơ quan, tổ chức nước ngoài căn cứ vào pháp luật nước nơi thành lập; chi nhánh, văn phòng đại diện tại Việt Nam căn cứ vào pháp luật Việt Nam; tổ chức quốc tế căn cứ vào điều ước, quy chế, trừ khi tuyên bố từ bỏ ưu đãi, miễn trừ. Việc không nhận diện đúng nhóm chủ thể dẫn đến áp dụng sai hệ quy chiếu pháp luật.

Khi áp dụng điều luật, cần lưu ý: (i) thu thập, giải thích và chứng minh nội dung pháp luật nước ngoài liên quan đến năng lực tố tụng theo quy định của pháp luật Việt Nam về áp dụng pháp luật nước ngoài; (ii) rà soát giấy phép và quy định pháp luật Việt Nam về chức năng của chi nhánh, văn phòng đại diện để tránh vượt quá phạm vi đại diện trong tố tụng; (iii) kiểm tra kỹ điều ước quốc tế, quy chế tổ chức quốc tế và bất kỳ tuyên bố từ bỏ ưu đãi, miễn trừ nào để xác định rõ cơ sở thẩm quyền và năng lực pháp luật tố tụng của tổ chức quốc tế trước khi thụ lý vụ việc.