Điều 46 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng
Bình luận Điều 46 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 về cơ quan, người tiến hành tố tụng và lưu ý áp dụng thực tiễn.
Điều 46. Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng
1. Các cơ quan tiến hành tố tụng dân sự gồm có:
a) Tòa án;
b) Viện kiểm sát.
2. Những người tiến hành tố tụng dân sự gồm có:
a) Chánh án Tòa án, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thẩm tra viên, Thư ký Tòa án;
b) Viện trưởng Viện kiểm sát, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên.
Ý nghĩa của điều luật
Điều 46 là điều khoản nền tảng để xác định đúng chủ thể có thẩm quyền trong tố tụng dân sự. Việc liệt kê rõ Tòa án, Viện kiểm sát và các chức danh tiến hành tố tụng giúp ngăn ngừa tình trạng lẫn lộn giữa cơ quan giải quyết vụ việc với người trực tiếp thực hiện từng hoạt động tố tụng.
Quy định này thể hiện tư duy lập pháp theo hướng công khai, minh định thẩm quyền: mọi hoạt động tố tụng chỉ hợp pháp khi do đúng cơ quan, đúng người, đúng vị trí pháp lý thực hiện. Đây cũng là cơ sở để kiểm tra tính hợp lệ của việc thụ lý, phân công, ký ban hành, tham gia phiên tòa và kiểm sát hoạt động tư pháp.
Điểm trọng tâm khi áp dụng
Điều luật phân biệt hai lớp chủ thể. Cơ quan tiến hành tố tụng gồm Tòa án và Viện kiểm sát; còn người tiến hành tố tụng là các chức danh cụ thể được giao nhiệm vụ trong từng giai đoạn tố tụng. Khi xem xét một hoạt động tố tụng có hợp pháp hay không, phải đối chiếu cả thẩm quyền của cơ quan và thẩm quyền của người thực hiện.
Trong thực tiễn, ý nghĩa quan trọng nhất của điều này là bảo đảm tính hợp lệ của các quyết định và thủ tục tố tụng. Nếu văn bản, biên bản, quyết định được ban hành hoặc ký bởi người không thuộc nhóm được luật xác định, đó là dấu hiệu vi phạm tố tụng cần được xem xét về hậu quả pháp lý tương ứng.
Điều kiện để vận dụng
Điều 46 được áp dụng khi phát sinh bất kỳ hoạt động tố tụng dân sự nào cần xác định chủ thể thực hiện: thụ lý, phân công giải quyết, triệu tập, xét hỏi, phiên tòa, kiểm sát và các hoạt động tố tụng khác. Căn cứ áp dụng là đúng chức danh, đúng phạm vi nhiệm vụ và đúng thời điểm tham gia tố tụng.
Người đọc cần lưu ý rằng không phải mọi cán bộ trong Tòa án hoặc Viện kiểm sát đều là người tiến hành tố tụng. Chỉ những chức danh được liệt kê trực tiếp trong điều luật mới có vị trí pháp lý này; các bộ phận hỗ trợ, phục vụ hành chính không đương nhiên có quyền thực hiện hoạt động tố tụng.
Nhầm lẫn thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất cơ quan với người đại diện của cơ quan. Tòa án và Viện kiểm sát là chủ thể tổ chức, còn Chánh án, Thẩm phán, Kiểm sát viên... mới là người trực tiếp thực thi quyền tố tụng theo thẩm quyền được giao.
Một nhầm lẫn khác là cho rằng mọi hành vi của người thuộc biên chế cơ quan tố tụng đều có giá trị tố tụng. Trên thực tế, giá trị pháp lý chỉ phát sinh khi hành vi đó thuộc đúng thẩm quyền luật định và được thực hiện trong khuôn khổ nhiệm vụ tố tụng cụ thể.
Lưu ý thực tiễn
Khi kiểm tra tính hợp pháp của thủ tục tố tụng dân sự, cần đối chiếu tên người ký, chức danh, nhiệm vụ được phân công và giai đoạn tố tụng tương ứng. Chỉ một sai lệch về chủ thể cũng có thể kéo theo tranh luận về tính hợp lệ của văn bản hoặc hoạt động tố tụng liên quan.
Điều 46 không tự giải quyết toàn bộ vấn đề thẩm quyền, nhưng là điểm xuất phát bắt buộc để đọc đúng các quy định khác của Bộ luật Tố tụng dân sự. Muốn áp dụng chính xác, phải kết hợp điều này với quy định về nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của từng chức danh trong các điều tiếp theo.