Điều 391 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Quyền yêu cầu tuyên bố một người là đã chết

1. Mục đích và ý nghĩa của quy định

Quy định tại Điều 391 nhằm thiết lập cơ chế tố tụng để thực hiện chế định tuyên bố một người là đã chết theo Bộ luật Dân sự, bảo đảm quyết định này chỉ được đưa ra thông qua phán quyết của Tòa án. Cách thiết kế điều luật nhấn mạnh yêu cầu cân bằng giữa nhu cầu ổn định quan hệ dân sự (thừa kế, nhân thân, tài sản, hôn nhân) và việc bảo vệ tối đa quyền lợi của người bị yêu cầu tuyên bố là đã chết. Tòa án trở thành cơ quan kiểm soát, sàng lọc yêu cầu, tránh trường hợp tự ý coi một người là đã chết hoặc lợi dụng việc tuyên bố chết để trục lợi tài sản, quyền lợi khác.

2. Chủ thể có quyền yêu cầu

Điều 391 chỉ trao quyền yêu cầu cho người có quyền, lợi ích liên quan, tức là những chủ thể có quan hệ pháp lý hoặc lợi ích thực tế gắn liền với việc một người được tuyên bố là đã chết. Nhóm này thường bao gồm vợ/chồng, cha mẹ, con, người thừa kế theo pháp luật hoặc theo di chúc, đồng sở hữu tài sản, chủ nợ, người quản lý tài sản của người vắng mặt. Việc giới hạn chủ thể có quyền yêu cầu bảo đảm chỉ những người thực sự bị ảnh hưởng bởi tình trạng "vắng mặt lâu dài không rõ sống chết" mới được khởi xướng thủ tục, giảm thiểu yêu cầu mang tính thuần túy tò mò hoặc quấy rối.

3. Quan hệ giữa Điều 391 BLTTDS và quy định nội dung ở Bộ luật Dân sự

Điều 391 chỉ quy định về mặt thủ tục, còn căn cứ, trường hợp được tuyên bố một người là đã chết lại được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự (như các điều về mất tích, tuyên bố chết). Do đó, khi áp dụng Điều 391, người yêu cầu và Tòa án phải đối chiếu đồng thời các điều kiện về thời gian vắng mặt, sự kiện nguy hiểm đe dọa tính mạng, việc đã có quyết định tuyên bố mất tích trước đó, theo Bộ luật Dân sự 2015. Điều 391 vì vậy là "cửa ngõ tố tụng", chỉ kích hoạt khi các điều kiện nội dung theo Bộ luật Dân sự đã có đủ hoặc ít nhất là có căn cứ sơ bộ thể hiện qua chứng cứ gửi kèm đơn.

4. Nghĩa vụ chứng minh và hồ sơ chứng cứ

Khoản 2 Điều 391 đặt nghĩa vụ chứng minh lên người yêu cầu, buộc họ phải cung cấp tài liệu, chứng cứ chứng minh người bị yêu cầu tuyên bố là đã chết thuộc đúng trường hợp mà Bộ luật Dân sự quy định. Các chứng cứ thường bao gồm: xác nhận của chính quyền địa phương về việc lâu ngày không có tin tức; tài liệu chứng minh người đã tham gia sự kiện có nguy cơ tử vong (thiên tai, tai nạn, chiến tranh); bản án, quyết định trước đó về việc tuyên bố mất tích; thư từ, tin nhắn, hồ sơ tìm kiếm không kết quả. Nếu không đáp ứng nghĩa vụ chứng minh, yêu cầu sẽ bị bác, đồng thời người yêu cầu có thể phải chịu hậu quả về án phí, chi phí tố tụng.

5. Những nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ cần "mất liên lạc" trong một thời gian nhất định là đủ căn cứ yêu cầu Tòa án tuyên bố chết. Trên thực tế, thời gian vắng mặt và bối cảnh vắng mặt phải đáp ứng đúng điều kiện của Bộ luật Dân sự, như đã bị tuyên bố mất tích mà vẫn không có tin tức trong thời gian luật định, hoặc tham gia sự kiện có tính chất nguy hiểm đến tính mạng. Nhầm lẫn thứ hai là coi yêu cầu tuyên bố chết đơn thuần là thủ tục kỹ thuật để mở thừa kế, mà xem nhẹ nghĩa vụ chứng minh và hậu quả pháp lý sâu rộng (hôn nhân, nhân thân, tài sản). Việc không lường trước khả năng người bị tuyên bố chết xuất hiện trở lại cũng là lỗi nhận thức, dẫn tới tranh chấp về hủy quyết định tuyên bố chết và xử lý hậu quả.

6. Lưu ý khi áp dụng trong tình huống cụ thể

Khi chuẩn bị yêu cầu theo Điều 391, người yêu cầu cần: xác định rõ mình thuộc nhóm người có quyền, lợi ích liên quan; rà soát điều kiện nội dung tại các điều tương ứng của Bộ luật Dân sự (thời gian vắng mặt, sự kiện nguy hiểm, đã có hay chưa quyết định mất tích); chuẩn bị bộ chứng cứ logic, nhất quán, chứng minh quá trình tìm kiếm nhưng không có kết quả. Nên đánh giá kỹ các hệ quả pháp lý sau khi có quyết định tuyên bố chết: việc chia thừa kế, chấm dứt hôn nhân, xử lý nghĩa vụ tài sản, quản lý tài sản đang tranh chấp. Trong trường hợp thông tin về người vắng mặt còn mâu thuẫn (có tin nhưng không chắc chắn), việc tiếp tục thu thập, xác minh trước khi nộp yêu cầu sẽ giúp hạn chế nguy cơ phải hủy bỏ quyết định tuyên bố chết trong tương lai.