Điều 38 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Thẩm quyền của các Tòa chuyên trách Tòa án nhân dân cấp tỉnh

Vị trí của Điều 38 trong cơ chế phân định thẩm quyền

Điều 38 không đứng độc lập mà gắn chặt với Điều 37 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 – điều khoản xác định những vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Việc hiểu đúng Điều 38 luôn phải đặt trong mối quan hệ với Điều 37, bởi thẩm quyền của từng Tòa chuyên trách cấp tỉnh chỉ phát sinh khi vụ việc thuộc thẩm quyền chung của Tòa án cấp tỉnh về loại việc, giá trị tài sản, yếu tố nước ngoài hoặc các tiêu chí khác. Nội dung điều luật chủ yếu mang tính phân công nội bộ trong cùng một cấp xét xử, nhưng có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xác định đúng Tòa chuyên trách khi nộp đơn khởi kiện, yêu cầu.

Trọng tâm: phân định giữa sơ thẩm và phúc thẩm

Điều 38 đồng thời điều chỉnh hai tầng thẩm quyền: thẩm quyền sơ thẩm đối với những vụ việc thuộc thẩm quyền cấp tỉnh theo Điều 37 và thẩm quyền phúc thẩm đối với bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp huyện. Mỗi Tòa chuyên trách (dân sự, gia đình và người chưa thành niên, kinh tế, lao động) đều được thiết kế theo cùng một mô hình: điểm a quy định thẩm quyền sơ thẩm; điểm b quy định thẩm quyền phúc thẩm. Khi áp dụng, cần xác định rõ vụ việc đang ở giai đoạn nào (sơ thẩm hay phúc thẩm) để lựa chọn đúng Tòa chuyên trách có thẩm quyền, tránh nhầm lẫn giữa cấp xét xử và Tòa chuyên trách.

Thẩm quyền gắn với lĩnh vực, không chỉ với cấp xét xử

Một đặc điểm quan trọng của Điều 38 là thẩm quyền được gắn theo lĩnh vực chuyên môn chứ không chỉ theo cấp Tòa án. Tòa dân sự giải quyết tranh chấp, yêu cầu dân sự; Tòa gia đình và người chưa thành niên giải quyết hôn nhân và gia đình; Tòa kinh tế giải quyết kinh doanh, thương mại; Tòa lao động giải quyết tranh chấp, yêu cầu về lao động. Việc phân nhóm như vậy phản ánh định hướng chuyên môn hóa trong hoạt động xét xử, mục tiêu là nâng cao chất lượng giải quyết vụ việc và bảo đảm thống nhất áp dụng pháp luật trong từng lĩnh vực. Khi phân loại vụ việc để xác định Tòa chuyên trách, cần dựa vào bản chất quan hệ pháp luật tranh chấp, không chỉ dựa vào tên gọi yêu cầu của đương sự.

Các điều kiện để "kích hoạt" thẩm quyền theo Điều 38

Để một Tòa chuyên trách cấp tỉnh được thụ lý theo Điều 38, tối thiểu phải hội đủ ba tầng điều kiện. Thứ nhất, vụ việc thuộc loại việc do Bộ luật Tố tụng dân sự điều chỉnh (dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động). Thứ hai, vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh theo khoản, điểm tương ứng của Điều 37 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (ví dụ: có yếu tố nước ngoài, giá trị tranh chấp vượt ngưỡng, vụ việc phức tạp do Chánh án phân công...). Thứ ba, phải xác định đúng lĩnh vực để phân công cho Tòa chuyên trách tương ứng. Đối với phúc thẩm, điều kiện bổ sung là bản án, quyết định của Tòa án nhân dân cấp huyện chưa có hiệu lực pháp luật và có kháng cáo, kháng nghị đúng thời hạn, đúng trình tự.

Những nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là coi Điều 38 như một quy định độc lập về thẩm quyền cấp tỉnh, dẫn đến việc xác định thẩm quyền mà bỏ qua Điều 37. Điều này khiến đương sự nộp đơn trực tiếp lên Tòa chuyên trách cấp tỉnh cho những vụ việc vốn thuộc thẩm quyền cấp huyện, làm phát sinh trả lại đơn hoặc chuyển đơn, kéo dài thời gian giải quyết. Nhầm lẫn thứ hai là xác định sai Tòa chuyên trách: ví dụ, tranh chấp về hợp đồng lao động nhưng lại khởi kiện tại Tòa kinh tế, hoặc yêu cầu ly hôn có tranh chấp tài sản kinh doanh nhưng cho rằng thuộc Tòa kinh tế thay vì Tòa gia đình và người chưa thành niên. Cốt lõi là phải ưu tiên xác định đúng loại quan hệ pháp luật chính trong vụ việc, sau đó đối chiếu với cơ cấu Tòa chuyên trách theo Điều 38.

Lưu ý khi áp dụng Điều 38 trong tình huống cụ thể

Khi soạn đơn khởi kiện, yêu cầu, cần đồng thời kiểm tra ba bước: đối chiếu loại việc với các chương tương ứng của Bộ luật Tố tụng dân sự; xác định cấp xét xử theo Điều 35, Điều 37; cuối cùng, phân loại Tòa chuyên trách theo Điều 38. Trong giai đoạn phúc thẩm, đương sự không chủ động lựa chọn Tòa chuyên trách mà thẩm quyền phúc thẩm được xác định theo loại bản án, quyết định bị kháng cáo, kháng nghị; ví dụ, kháng cáo bản án kinh doanh, thương mại của Tòa án nhân dân cấp huyện sẽ được giải quyết tại Tòa kinh tế Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Ngoài ra, cần lưu ý cơ cấu tổ chức Tòa chuyên trách ở một số địa phương có thể được sắp xếp linh hoạt theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, tuy nhiên thẩm quyền xét xử vẫn phải tuân thủ các nguyên tắc phân định của Điều 37 và Điều 38 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.