Điều 377 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Chuẩn bị xét đơn yêu cầu

Ý nghĩa của quy định

Điều 377 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 thể hiện rõ cách tiếp cận thận trọng của pháp luật khi xem xét các tình trạng làm thay đổi hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự. Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền nhân thân, quyền tài sản và khả năng tham gia giao dịch của một người, nên Tòa án không được chỉ dựa vào nhận định chủ quan của các bên. Việc trưng cầu giám định là cơ sở để bảo đảm quyết định tư pháp có tính khoa học, khách quan và hạn chế tối đa sai lầm.

Điều kiện để áp dụng

Quy định này chỉ được kích hoạt trong giai đoạn chuẩn bị xét đơn yêu cầu và phải có đề nghị của người yêu cầu. Đối tượng giám định được phân biệt theo từng loại yêu cầu: giám định sức khỏe, bệnh tật đối với người bị yêu cầu tuyên bố bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; giám định pháp y tâm thần đối với người bị yêu cầu tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Điểm cần nắm là đây không phải thủ tục tùy nghi hoàn toàn của Tòa án, mà là bước tố tụng có ý nghĩa quyết định để làm rõ căn cứ chuyên môn cho việc xét đơn.

Trọng tâm khi áp dụng

Giá trị cốt lõi của Điều 377 nằm ở chỗ kết luận giám định là “điểm chuyển” sang giai đoạn mở phiên họp xét đơn yêu cầu. Nói cách khác, khi đã có kết luận giám định thì Tòa án phải ra quyết định mở phiên họp, không được kéo dài việc chuẩn bị theo hướng làm chậm quyền yêu cầu của đương sự. Quy định này giúp bảo đảm tiến độ tố tụng và ngăn ngừa tình trạng dùng giám định như một lý do để trì hoãn giải quyết vụ việc.

Trong thực tiễn, cần phân biệt rõ giữa giám định để xác định tình trạng sức khỏe, tâm thần và kết luận pháp lý về việc tuyên bố một người mất năng lực hay hạn chế năng lực hành vi dân sự. Kết luận giám định chỉ là một nguồn căn cứ chuyên môn, còn quyết định cuối cùng vẫn thuộc về Tòa án sau khi xem xét toàn bộ hồ sơ, chứng cứ và ý kiến liên quan. Vì vậy, không thể đồng nhất kết quả giám định với phán quyết tư pháp.

Những hiểu nhầm thường gặp

Một hiểu nhầm phổ biến là cho rằng cứ có đơn yêu cầu thì Tòa án đương nhiên phải trưng cầu giám định trong mọi trường hợp. Thực tế, Điều 377 đặt ra điều kiện là phải có đề nghị của người yêu cầu; việc áp dụng gắn với yêu cầu tố tụng cụ thể và mục đích chứng minh của họ. Cũng không nên hiểu rằng chỉ riêng kết luận giám định đã đủ để xác lập ngay tình trạng pháp lý của người bị yêu cầu; đây mới là căn cứ để Tòa án tiếp tục thủ tục xét đơn.

Lưu ý thực tiễn

Khi soạn đơn và chuẩn bị hồ sơ, người yêu cầu cần xác định đúng loại giám định tương ứng với từng yêu cầu, vì nhầm lẫn ở điểm này thường dẫn đến kéo dài thời gian giải quyết. Cơ quan tiến hành tố tụng cũng cần bảo đảm việc trưng cầu giám định được thực hiện đúng phạm vi, tránh yêu cầu vượt quá nhu cầu chứng minh của vụ việc. Về bản chất, Điều 377 ưu tiên tính bảo vệ con người và tính chuẩn xác của quyết định tư pháp hơn là thủ tục hình thức.