Điều 376 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Quyền yêu cầu tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi

Vị trí và mục đích của Điều 376

Điều 376 giữ vai trò là quy định về quyền khởi xướng thủ tục yêu cầu Tòa án tuyên bố tình trạng năng lực hành vi dân sự theo Bộ luật Dân sự 2015. Mục đích chính là thiết lập cơ chế tố tụng để áp dụng các chế định tại Điều 22, Điều 23, Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015 về mất năng lực, hạn chế năng lực và có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Qua đó, pháp luật đảm bảo việc can thiệp của Tòa án diễn ra có trật tự, đúng chủ thể, tránh lạm dụng nhưng vẫn bảo vệ kịp thời người yếu thế.

Chủ thể có quyền yêu cầu và phạm vi yêu cầu

Khoản 1 mở rộng chủ thể có quyền yêu cầu gồm: người có quyền, lợi ích liên quan; cơ quan, tổ chức hữu quan. Trọng tâm cần nắm là không giới hạn ở thân nhân trực hệ, mà bất kỳ chủ thể nào chứng minh quyền, lợi ích của mình gắn với tình trạng năng lực hành vi của người bị yêu cầu đều có thể khởi kiện yêu cầu. Điều này đặc biệt quan trọng trong các tình huống tranh chấp tài sản, giao dịch hoặc nghĩa vụ dân sự liên quan đến người có biểu hiện rối loạn nhận thức, tâm thần.

Phạm vi yêu cầu bao gồm ba dạng tuyên bố: mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, và có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Người yêu cầu không nhất thiết phải xác định chính xác tình trạng pháp lý ngay từ đầu, nhưng cần trình bày rõ căn cứ thực tế và hồ sơ y tế (nếu có) để Tòa án đánh giá mức độ phù hợp với từng chế định của Bộ luật Dân sự.

Quyền tự yêu cầu của người thành niên có khó khăn

Khoản 2 là điểm tiến bộ về bảo vệ quyền tự quyết của cá nhân. Người thành niên không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi do tình trạng thể chất, tinh thần nhưng chưa đến mức mất năng lực hành vi dân sự được tự mình yêu cầu Tòa án tuyên bố họ là người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015. Quyền tự yêu cầu này cho phép cá nhân chủ động đề nghị thiết lập cơ chế hỗ trợ pháp lý phù hợp, thay vì chỉ phụ thuộc vào sáng kiến của người thân hoặc cơ quan, tổ chức.

Cần lưu ý sự phân biệt: trường hợp mất năng lực hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự thì bản thân người đó không được quy định là chủ thể tự mình yêu cầu; ngược lại, đối với chế định “có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi”, pháp luật thừa nhận người trong cuộc là chủ thể yêu cầu chính. Điều này phản ánh sự tôn trọng nhân phẩm và khả năng tự định đoạt ở mức độ còn lại của họ.

Điều kiện kích hoạt việc áp dụng Điều 376

Để Điều 376 “kích hoạt”, trước hết phải có căn cứ thực tế về tình trạng thể chất, tinh thần hoặc nhận thức, làm chủ hành vi của người bị yêu cầu tương ứng với các tiêu chí tại Điều 22, Điều 23, Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015. Thông thường, hồ sơ y tế, kết luận chuyên môn về sức khỏe tâm thần, thần kinh là nguồn chứng cứ quan trọng làm cơ sở cho Tòa án xem xét. Nếu không chứng minh được sự ảnh hưởng đáng kể đến khả năng nhận thức và làm chủ hành vi, yêu cầu dễ bị bác.

Thứ hai, người yêu cầu phải chứng minh quyền, lợi ích liên quan của mình (trường hợp quy định tại khoản 1). Ví dụ: người thừa kế, người đồng sở hữu tài sản với người bị yêu cầu; người đang giao kết hoặc thực hiện hợp đồng với họ; cơ quan quản lý nhà nước về bảo trợ xã hội, trẻ em, người khuyết tật. Tòa án thường kiểm tra chặt chẽ yếu tố “liên quan” để ngăn chặn việc khởi kiện nhằm mục đích chiếm đoạt tài sản hoặc kiểm soát tự do cá nhân.

Những nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là coi Điều 376 như “cơ chế tước quyền dân sự”, trong khi bản chất của chế định năng lực hành vi là bảo vệ người có trạng thái yếu thế và đảm bảo an toàn pháp lý cho các giao dịch liên quan. Tuyên bố mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự không phải là hình phạt, mà là biện pháp bảo vệ kết hợp với việc chỉ định người đại diện hoặc thiết lập cơ chế hỗ trợ.

Nhầm lẫn thứ hai là đánh đồng mọi tình trạng bệnh lý hoặc khuyết tật với mất năng lực hành vi dân sự. Pháp luật chỉ công nhận mất năng lực hành vi khi người đó không thể nhận thức và làm chủ hành vi của mình một cách thường xuyên, ổn định (Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015). Nhiều trường hợp bệnh lý ở mức độ nhẹ hoặc người vẫn có thể tham gia giao dịch với hỗ trợ phù hợp thì phù hợp hơn với chế định có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo Điều 24, chứ không phải mất năng lực.

Một nhầm lẫn khác là cho rằng mọi yêu cầu đều phải xuất phát từ người thân trong gia đình. Điều 376 cho phép cả cơ quan, tổ chức hữu quan yêu cầu, đặc biệt trong trường hợp người bị yêu cầu không có thân nhân, hoặc thân nhân không thiện chí bảo vệ lợi ích của họ. Cơ quan bảo trợ xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp liên quan đến người khuyết tật, người cao tuổi thường là chủ thể cần chủ động sử dụng quy định này.

Lưu ý khi áp dụng Điều 376 trong tình huống cụ thể

Khi chuẩn bị yêu cầu, cần phân tích kỹ tình trạng sức khỏe và biểu hiện hành vi của người bị yêu cầu, đối chiếu với ba chế định của Bộ luật Dân sự để lựa chọn hướng yêu cầu phù hợp. Nếu yêu cầu vượt quá mức độ thực tế (ví dụ đề nghị tuyên bố mất năng lực trong khi mới chỉ có khó khăn), khả năng bị Tòa án bác yêu cầu hoặc chỉ chấp nhận một phần là rất cao, làm kéo dài thủ tục và tăng chi phí.

Đối với người thành niên tự yêu cầu tuyên bố có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, cần cân nhắc kỹ hệ quả pháp lý đối với khả năng tham gia giao dịch dân sự, quản lý tài sản và các quan hệ nhân thân. Việc thiết lập cơ chế hỗ trợ theo Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015 cần được thảo luận, thống nhất với người hỗ trợ pháp lý dự kiến để vừa đảm bảo an toàn giao dịch, vừa không tạo ra hạn chế quá mức đối với sự tự do định đoạt của bản thân.