Điều 368 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Quyết định việc thay đổi người tiến hành tố tụng khi giải quyết việc dân sự

Ý nghĩa của điều luật

Điều 368 đặt ra cơ chế xử lý khi người tiến hành tố tụng không thể tiếp tục tham gia giải quyết việc dân sự do thuộc trường hợp phải thay đổi. Mục tiêu cốt lõi là bảo vệ tính vô tư của thủ tục tố tụng và duy trì tiến độ giải quyết vụ việc, nhất là trong giai đoạn phiên họp. Quy định này cũng phân định rõ thẩm quyền giữa Chánh án, Hội đồng giải quyết việc dân sự và Viện kiểm sát để tránh lúng túng trong thực tiễn.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Điều luật không chỉ điều chỉnh ai bị thay đổi mà quan trọng hơn là ai có quyền ra quyết định thay đổi. Trước phiên họp, thẩm quyền chủ yếu thuộc Chánh án Tòa án đang giải quyết việc dân sự; nếu người bị thay đổi là Chánh án thì chuyển lên Chánh án Tòa án cấp trên trực tiếp. Tại phiên họp, thẩm quyền được phân hóa theo mô hình giải quyết: nếu do một Thẩm phán giải quyết thì Chánh án quyết định; nếu do Hội đồng gồm ba Thẩm phán thì Hội đồng tự quyết định việc thay đổi thành viên và Thư ký phiên họp.

Đối với Kiểm sát viên, cơ chế xử lý chặt hơn ở khâu tổ chức: trước phiên họp do Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp quyết định, còn tại phiên họp thì Thẩm phán hoặc Hội đồng quyết định và phải hoãn phiên họp để bảo đảm quyền tham gia của Viện kiểm sát theo đúng thủ tục. Đây là điểm rất quan trọng vì việc thay đổi Kiểm sát viên không làm mất vai trò kiểm sát, mà chỉ làm phát sinh yêu cầu cử người thay thế đúng thẩm quyền.

Điều kiện để áp dụng

Điều 368 chỉ phát sinh khi đã có căn cứ phải thay đổi người tiến hành tố tụng theo các quy định về từ chối hoặc thay đổi trong Bộ luật Tố tụng dân sự. Nói cách khác, Điều 368 không tự tạo ra căn cứ thay đổi, mà chỉ quy định trình tự, thẩm quyền và cách xử lý khi căn cứ đó đã xuất hiện. Vì vậy, khi áp dụng cần xác định song song hai vấn đề: có thuộc trường hợp phải thay đổi hay không, và ai là người có thẩm quyền quyết định thay đổi trong đúng thời điểm tố tụng.

Những hiểu nhầm thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là coi việc thay đổi người tiến hành tố tụng chỉ do Chánh án quyết định trong mọi trường hợp. Thực tế, tại phiên họp, nếu việc dân sự do Hội đồng ba Thẩm phán giải quyết thì chính Hội đồng quyết định việc thay đổi thành viên, không phải Chánh án. Một nhầm lẫn khác là cho rằng thay đổi Kiểm sát viên chỉ cần thông báo đơn thuần; trên thực tế, điều luật còn gắn với việc hoãn phiên họp và cử người thay thế đúng thẩm quyền.

Trong thực tiễn, cần đặc biệt phân biệt giữa quyết định thay đổi và cử người thay thế. Hai việc này thuộc về hai chủ thể và có ý nghĩa pháp lý khác nhau: một bên là quyết định loại khỏi việc tham gia tố tụng, bên kia là bổ sung người mới để tiếp tục thủ tục. Nếu nhầm lẫn hai bước này, việc giải quyết việc dân sự dễ bị coi là không đúng trình tự.

Lưu ý thực tiễn

Khi phát sinh yêu cầu thay đổi ngay tại phiên họp, cần xử lý nhanh nhưng đúng thẩm quyền, vì sai sót ở giai đoạn này ảnh hưởng trực tiếp đến tính hợp lệ của phiên họp. Đối với trường hợp phải thay đổi Kiểm sát viên, việc hoãn phiên họp là yêu cầu thủ tục cần được thực hiện nghiêm túc, không nên xem là lựa chọn tùy nghi. Đây là điều luật thiên về bảo đảm cơ chế vận hành của tố tụng hơn là quy định về nội dung tranh chấp, nên giá trị thực tiễn nằm ở tính đúng thẩm quyền và đúng thời điểm xử lý.