Điều 344 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Giữ nguyên bản án, quyết định đúng pháp luật của Tòa án cấp dưới đã bị hủy hoặc bị sửa

Ý nghĩa và mục đích của Điều 344

Điều 344 khẳng định nguyên tắc tôn trọng bản án, quyết định đúng pháp luật của Tòa án cấp dưới, dù đã bị bản án, quyết định cấp trên có hiệu lực pháp luật hủy hoặc sửa trái pháp luật. Quy định này trao cho giám đốc thẩm quyền năng khôi phục phán quyết đúng, đồng thời loại bỏ phán quyết sai, qua đó bảo đảm sự ổn định, thống nhất và công bằng của hoạt động xét xử. Cơ chế này cũng thể hiện chức năng “sửa sai cuối cùng” của thủ tục giám đốc thẩm trong hệ thống tố tụng hình sự.

Điều kiện để áp dụng cơ chế giữ nguyên

Thứ nhất, phải tồn tại ít nhất hai cấp phán quyết: bản án, quyết định của Tòa án cấp dưới; và bản án, quyết định cấp trên đã có hiệu lực pháp luật là đối tượng bị kháng nghị giám đốc thẩm. Bản án, quyết định của cấp dưới đã bị bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật này hủy hoặc sửa một phần hay toàn bộ. Thứ hai, Hội đồng giám đốc thẩm phải kết luận bản án, quyết định của cấp dưới là xét xử đúng pháp luật, còn bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị là không đúng pháp luật, cần bị hủy. Chỉ khi hội đủ hai điều kiện trên, Hội đồng mới ra quyết định hủy bản án, quyết định bị kháng nghị và đồng thời giữ nguyên bản án, quyết định của Tòa án cấp dưới.

Trọng tâm cần nắm khi áp dụng Điều 344

Trọng tâm của Điều 344 không nằm ở việc “bảo vệ cấp dưới” mà ở việc bảo vệ phán quyết đúng pháp luật, bất kể thuộc cấp nào. Khi áp dụng, cần phân biệt rõ: đối tượng bị hủy là bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị; đối tượng được giữ nguyên là bản án, quyết định của Tòa án cấp dưới đã từng bị hủy, sửa bởi phán quyết sai của cấp trên. Người nghiên cứu, áp dụng cần chú ý tính chất song hành của quyết định giám đốc thẩm: vừa hủy, vừa khôi phục, tránh nhìn Điều 344 như chỉ một quyết định hủy đơn thuần.

Giải quyết hậu quả thi hành án

Một điểm thực tiễn quan trọng là xử lý hậu quả việc thi hành án theo bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng sau đó bị giám đốc thẩm hủy bỏ. Trường hợp bản án, quyết định đó đã được thi hành một phần hoặc toàn bộ, Hội đồng xét xử giám đốc thẩm không chỉ tuyên hủy mà còn phải giải quyết hậu quả thi hành, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người bị ảnh hưởng và khôi phục trật tự pháp lý phù hợp với bản án, quyết định đúng pháp luật được giữ nguyên. Trên thực tế, đây thường là nội dung phức tạp, liên quan đến hoàn trả, khôi phục quyền, nghĩa vụ, hoặc điều chỉnh các quyết định thi hành án đã ban hành.

Những cách hiểu sai và lưu ý khi áp dụng

Một nhầm lẫn thường gặp là cho rằng giám đốc thẩm chỉ xem xét bản án, quyết định bị kháng nghị mà không thể “đụng” đến phán quyết trước đó của cấp dưới. Điều 344 cho thấy ngược lại: nếu phán quyết cấp dưới đúng, giám đốc thẩm có thẩm quyền khôi phục. Cũng cần tránh quan niệm rằng mọi bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật đều được ưu tiên bảo vệ hơn cấp dưới; ở đây, chuẩn mực là tính đúng pháp luật, không phải thứ bậc tòa án. Khi áp dụng trong hồ sơ, luật sư, kiểm sát viên, thẩm phán phải phân tích kỹ căn cứ pháp lý, chứng cứ để chứng minh vì sao bản án, quyết định của cấp dưới là đúng pháp luật, qua đó thuyết phục Hội đồng giám đốc thẩm lựa chọn phương án giữ nguyên.