Điều 338 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Những người tham gia phiên tòa giám đốc thẩm

Vị trí và mục đích của Điều 338

Điều 338 điều chỉnh thành phần tham gia tại phiên tòa giám đốc thẩm, gắn trực tiếp với tính khách quan và chất lượng xem xét kháng nghị. Quy định bảo đảm sự hiện diện bắt buộc của cơ quan kiểm sát để kiểm soát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động xét xử, đồng thời cho phép Tòa án linh hoạt quyết định việc triệu tập các chủ thể tố tụng khác. Qua đó, thủ tục giám đốc thẩm vừa bảo đảm tính công bằng, vừa tránh hình thức hóa, kéo dài không cần thiết.

Vai trò bắt buộc của Viện kiểm sát cùng cấp

Khoản 1 khẳng định phiên tòa giám đốc thẩm phải có Viện kiểm sát cùng cấp tham gia. Đây là yêu cầu về mặt tố tụng, nếu không được bảo đảm thì thủ tục giám đốc thẩm bị xem là vi phạm nghiêm trọng, có thể là căn cứ xem xét tiếp. Viện kiểm sát có trách nhiệm phát biểu quan điểm về kháng nghị, về việc tuân theo pháp luật trong bản án, quyết định bị kháng nghị, góp phần bảo đảm tính khách quan khi Hội đồng giám đốc thẩm ra quyết định.

Quyền chủ động triệu tập của Tòa án

Khoản 2 trao cho Tòa án thẩm quyền chủ động triệu tập các chủ thể tố tụng khác trên cơ sở "xét thấy cần thiết". Đó có thể là đương sự, người đại diện hợp pháp, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự hoặc người tham gia tố tụng khác có liên quan đến việc kháng nghị. Điều luật không bắt buộc phải triệu tập trong mọi trường hợp, mà đặt trọng tâm ở đánh giá nhu cầu làm rõ thêm nội dung kháng nghị và tài liệu, chứng cứ.

Tính không bắt buộc về sự có mặt của đương sự

Điều 338 quy định rõ: nếu những người được triệu tập vắng mặt, Hội đồng xét xử giám đốc thẩm vẫn tiến hành phiên tòa. Cơ chế này phản ánh đặc trưng của giám đốc thẩm là xem xét hợp pháp, đúng đắn của bản án, quyết định đã có hiệu lực theo kháng nghị, không phải xét xử lại toàn bộ vụ việc như sơ thẩm, phúc thẩm. Sự có mặt của đương sự và người bảo vệ quyền lợi chỉ là điều kiện tăng cường tranh luận, không phải điều kiện tồn tại phiên tòa.

Những nhầm lẫn thường gặp

Nhầm lẫn giám đốc thẩm với một cấp xét xử mới

Thực tiễn đôi khi đương sự hiểu giám đốc thẩm như một "phiên tòa phúc thẩm lần nữa" có đầy đủ tranh tụng và bắt buộc họ phải tham gia. Điều 338 cho thấy đây là thủ tục đặc biệt nhằm xem xét tính hợp pháp của phán quyết đã có hiệu lực, không phải cấp xét xử bổ sung. Việc Tòa án tùy nghi triệu tập và vẫn xử vắng mặt người được triệu tập là biểu hiện rõ ràng của tính chất giám đốc thẩm.

Nhầm về phạm vi bắt buộc tham gia

Một nhầm lẫn khác là cho rằng mọi chủ thể liên quan đến vụ án đều bắt buộc phải tham gia phiên tòa giám đốc thẩm. Điều 338 chỉ bắt buộc với Viện kiểm sát cùng cấp; các chủ thể khác được triệu tập khi cần thiết. Vì vậy, không thể lấy lý do đương sự hoặc luật sư vắng mặt để cho rằng phiên tòa giám đốc thẩm đương nhiên không hợp lệ, trừ khi có vi phạm tố tụng khác nghiêm trọng.

Lưu ý khi áp dụng Điều 338

Đối với Tòa án, cần giải thích rõ cho đương sự và người bảo vệ quyền lợi về mục đích triệu tập, đồng thời cân nhắc kỹ tính cần thiết để tránh biến phiên tòa giám đốc thẩm thành "phiên tòa phúc thẩm lần hai". Đối với luật sư, người bảo vệ quyền lợi, khi được triệu tập nên chuẩn bị trọng tâm vào nội dung kháng nghị, sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng pháp luật, không sa đà tranh luận lại toàn bộ tình tiết vụ án. Đối với đương sự, cần hiểu rằng quyền lợi của họ vẫn được bảo vệ thông qua cơ chế kháng nghị và sự tham gia bắt buộc của Viện kiểm sát, kể cả khi họ không có mặt tại phiên tòa.