Điều 302 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Trình bày của đương sự, Kiểm sát viên tại phiên tòa phúc thẩm

Mục đích và ý nghĩa của Điều 302

Điều 302 định hình trình tự trình bày tại phiên tòa phúc thẩm nhằm bảo đảm việc xét xử tập trung vào phạm vi kháng cáo, kháng nghị, tránh lan sang các vấn đề ngoài yêu cầu phúc thẩm. Quy định thứ tự và vai trò phát biểu của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, đương sự và Kiểm sát viên giúp Hội đồng xét xử tiếp cận lập luận một cách mạch lạc, hệ thống. Đồng thời, điều luật khẳng định quyền tiếp cận công lý của đương sự qua việc cho phép bổ sung ý kiến và tài liệu, chứng cứ tại cấp phúc thẩm.

Thứ tự và chủ thể trình bày – điểm trọng tâm khi áp dụng

Trọng tâm của Điều 302 là thứ tự trình bày và chủ thể được trình bày khi có kháng cáo, kháng nghị. Khi có kháng cáo, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người kháng cáo là chủ thể trình bày chính, thể hiện nội dung và căn cứ kháng cáo; đương sự chỉ bổ sung ý kiến, tránh trùng lặp lập luận. Trường hợp tất cả đương sự đều kháng cáo, pháp luật quy định thứ tự: bên nguyên đơn, bên bị đơn, sau đó là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, nhằm bảo đảm sự công bằng, cân đối trong trình bày và tạo cơ sở để Hội đồng xét xử đánh giá đối chiếu các lập luận đối nghịch. Khi chỉ có Viện kiểm sát kháng nghị, Kiểm sát viên là chủ thể trình bày trọng tâm; khi vừa có kháng cáo vừa có kháng nghị, kháng cáo được trình bày trước để bảo đảm vai trò chủ động của các bên trong vụ việc, sau đó mới là Kiểm sát viên thể hiện quan điểm kiểm sát.

Điều kiện kích hoạt và phạm vi Điều 302

Điều 302 chỉ vận dụng khi đương sự vẫn giữ kháng cáo, Viện kiểm sát vẫn giữ kháng nghị tại thời điểm xét xử phúc thẩm; nếu kháng cáo, kháng nghị đã bị rút hoặc đình chỉ theo quy định khác của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 thì cơ chế trình bày nêu tại điều này không còn ý nghĩa thực tế. Điều luật không điều chỉnh toàn bộ diễn biến phiên tòa phúc thẩm mà chỉ nhắm tới phần trình bày về kháng cáo, kháng nghị và tài liệu, chứng cứ liên quan. Những nội dung khác như thủ tục khai mạc, xét hỏi, tranh luận, tuyên án được điều chỉnh ở các điều luật khác của chương phúc thẩm.

Các nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là coi Điều 302 như cơ sở pháp lý cho mọi phát biểu tại phiên tòa phúc thẩm, trong khi điều luật chỉ điều chỉnh phần trình bày liên quan trực tiếp đến kháng cáo, kháng nghị. Ngoài ra, không ít trường hợp đương sự cho rằng mình đương nhiên được trình bày trước người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình; tuy nhiên, theo điểm a khoản 1 Điều 302 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, người bảo vệ trình bày trước, đương sự chỉ bổ sung ý kiến, nhằm bảo đảm lập luận được trình bày một cách chuyên môn, có cấu trúc. Một nhầm lẫn khác là cho rằng không được xuất trình tài liệu, chứng cứ bổ sung ở cấp phúc thẩm; Điều 302 khẳng định ngược lại, miễn việc xuất trình tuân thủ các quy định khác về chứng cứ trong tố tụng dân sự.

Lưu ý quan trọng khi áp dụng Điều 302

Lưu ý đối với đương sự và người bảo vệ

Đương sự và người bảo vệ cần chuẩn bị bài trình bày bám sát nội dung và căn cứ kháng cáo, tránh lặp lại việc trình bày ở cấp sơ thẩm hoặc nêu vấn đề ngoài phạm vi kháng cáo, kháng nghị. Trong trường hợp không có người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, đương sự phải tự trình bày kháng cáo và đề nghị của mình; vì vậy, cần chuẩn bị kỹ cấu trúc lập luận và tài liệu, chứng cứ bổ sung để sử dụng cơ hội trình bày một cách hiệu quả. Việc bổ sung tài liệu, chứng cứ tại phiên tòa phúc thẩm phải gắn với nội dung kháng cáo, kháng nghị, tránh đưa các chứng cứ không liên quan, gây kéo dài thời gian và làm giảm sức thuyết phục đối với Hội đồng xét xử.

Lưu ý đối với Kiểm sát viên

Khi chỉ có kháng nghị, Kiểm sát viên cần xác định rõ phạm vi kháng nghị và căn cứ pháp lý, thực tiễn, trình bày tập trung vào đánh giá tính đúng đắn, hợp pháp của bản án sơ thẩm theo nội dung kháng nghị. Khi vừa có kháng cáo, vừa có kháng nghị, Kiểm sát viên phải lắng nghe đầy đủ trình bày của các bên trước, qua đó điều chỉnh cách nêu quan điểm cho phù hợp, bảo đảm chức năng kiểm sát hoạt động xét xử nhưng vẫn tôn trọng quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự. Việc xuất trình bổ sung tài liệu, chứng cứ của Kiểm sát viên cũng phải tuân thủ nguyên tắc khách quan, toàn diện và gắn chặt với nội dung kháng nghị.