Điều 298 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Hỏi về việc kháng cáo, kháng nghị và xử lý việc thay đổi kháng cáo, kháng nghị tại phiên tòa

Vị trí của Điều 298 trong cấu trúc phiên tòa phúc thẩm

Điều 298 quy định bước chuyển từ thủ tục bắt đầu phiên tòa sang phần xét xử thực chất ở cấp phúc thẩm. Thông qua việc công bố bản án sơ thẩm, nội dung kháng cáo, kháng nghị và hỏi về ý chí của các chủ thể, Hội đồng xét xử xác lập rõ phạm vi, đối tượng và giới hạn xét xử phúc thẩm theo Điều 293 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Quy định này tránh tình trạng xét xử vượt quá yêu cầu, đồng thời tạo cơ hội cuối cùng để các bên điều chỉnh yêu cầu trước khi Tòa án đi vào tranh tụng.

Trọng tâm: Xác lập phạm vi xét xử phúc thẩm ngay tại đầu phiên tòa

Hai nội dung then chốt của Điều 298 là (i) công bố công khai nội dung vụ án, bản án sơ thẩm và nội dung kháng cáo, kháng nghị, và (ii) kiểm tra lại ý chí của nguyên đơn, người kháng cáo, Viện kiểm sát, cũng như khả năng thỏa thuận của các đương sự. Việc hỏi nguyên đơn về rút đơn khởi kiện, hỏi người kháng cáo và Kiểm sát viên về thay đổi, bổ sung, rút kháng cáo, kháng nghị giúp Tòa án “chốt” phạm vi xem xét. Qua đó, nếu kháng cáo, kháng nghị bị rút một phần, Hội đồng xét xử có cơ sở thu hẹp nội dung giải quyết, tiết kiệm thời gian tố tụng và tôn trọng quyền tự định đoạt.

Điều kiện để việc rút, bổ sung kháng cáo, kháng nghị được chấp nhận

Khoản 3 Điều 298 thể hiện nguyên tắc: rút thì được chấp nhận, bổ sung vượt phạm vi thì không được xem xét. Nếu người kháng cáo hoặc Viện kiểm sát rút một phần kháng cáo, kháng nghị, Tòa án có nghĩa vụ chấp nhận, miễn là việc rút được thực hiện hợp lệ, tự nguyện và không vi phạm điều cấm của luật. Ngược lại, khi bổ sung nội dung mới mà vượt quá phạm vi kháng cáo, kháng nghị ban đầu, Hội đồng xét xử phúc thẩm không xem xét; các nội dung này chỉ có thể được giải quyết bằng thủ tục khác (khởi kiện vụ án mới, yêu cầu độc lập, hoặc thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm tùy trường hợp). Cấu trúc này gắn chặt với nguyên tắc giới hạn xét xử phúc thẩm.

Hỏi về khả năng rút đơn khởi kiện và thỏa thuận của các đương sự

Điểm a và c khoản 2 thể hiện việc ưu tiên giải quyết tranh chấp trên cơ sở tự định đoạt và thỏa thuận. Hỏi nguyên đơn về việc rút đơn khởi kiện giúp Tòa án xem xét khả năng đình chỉ giải quyết vụ án theo các điều tương ứng của Bộ luật Tố tụng dân sự, nếu việc rút hợp lệ. Đồng thời, việc hỏi các đương sự về thỏa thuận mở ra khả năng công nhận sự thỏa thuận của họ tại cấp phúc thẩm, qua đó chấm dứt tranh chấp sớm, giảm chi phí tố tụng, dù vụ án đã lên đến giai đoạn xét xử phúc thẩm.

Những nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn áp dụng

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng người kháng cáo có thể bổ sung bất kỳ nội dung nào trong phiên tòa phúc thẩm, miễn là liên quan đến vụ án. Điều 298 khẳng định ngược lại: nội dung bổ sung chỉ được chấp nhận trong phạm vi kháng cáo, kháng nghị ban đầu; phần vượt quá sẽ bị “bỏ qua” trong phạm vi xét xử phúc thẩm. Nhầm lẫn thứ hai là đánh đồng rút một phần kháng cáo, kháng nghị với rút toàn bộ; thực tế, khi chỉ rút một phần, phần còn lại vẫn tiếp tục được xét xử bình thường. Ngoài ra, có trường hợp đương sự cho rằng chỉ cần ghi ý kiến bằng văn bản là đủ, không cần trả lời tại phiên tòa; tuy nhiên, việc hỏi trực tiếp theo Điều 298 là thủ tục tố tụng bắt buộc để ghi nhận ý chí cuối cùng ngay tại thời điểm xét xử.

Lưu ý khi vận dụng trong thực tế

Khi tham gia phúc thẩm, luật sư và đương sự cần chuẩn bị sẵn quyết định liên quan đến việc rút, sửa đổi, bổ sung kháng cáo, kháng nghị để trình bày rõ ngay khi Chủ tọa hỏi theo Điều 298. Nếu có ý định rút đơn khởi kiện, rút kháng cáo, kháng nghị, cần cân nhắc kỹ hậu quả pháp lý: sau khi rút và được Tòa án chấp nhận, phần đó không còn thuộc phạm vi xét xử phúc thẩm và khả năng khởi kiện hoặc kháng cáo lại rất hạn chế. Khi muốn đưa thêm yêu cầu mới, cần đánh giá xem nội dung đó có nằm trong phạm vi kháng cáo, kháng nghị cũ hay không; nếu vượt quá, cần tính đến con đường tố tụng khác thay vì trông đợi phúc thẩm giải quyết.