Điều 294 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Những người tham gia phiên tòa phúc thẩm

Vị trí của Điều 294 trong cơ chế xét xử phúc thẩm

Điều 294 là quy định nền tảng về thành phần tham gia phiên tòa phúc thẩm, gắn trực tiếp với nguyên tắc bảo đảm quyền kháng cáo, kháng nghị và quyền tranh tụng của đương sự. Thành phần phiên tòa được thiết kế để vừa bảo đảm sự hiện diện của các chủ thể liên quan trực tiếp đến kháng cáo, kháng nghị, vừa cho phép Tòa án linh hoạt bổ sung những người tham gia tố tụng khác khi cần thiết cho việc làm sáng tỏ vụ án. Đồng thời, sự tham gia bắt buộc của Kiểm sát viên phản ánh yêu cầu kiểm sát chặt chẽ hoạt động xét xử ở giai đoạn phúc thẩm.

Chủ thể bắt buộc phải được triệu tập

Nhóm chủ thể bắt buộc gồm: người kháng cáo, đương sự, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc giải quyết kháng cáo, kháng nghị và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Đây là những người có quyền, lợi ích bị tác động trực tiếp bởi quyết định phúc thẩm, nên việc triệu tập là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm quyền trình bày, tranh luận và cung cấp chứng cứ. Việc không triệu tập hoặc triệu tập không đầy đủ các chủ thể này thường dẫn tới nguy cơ vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, là căn cứ xem xét hủy, sửa bản án phúc thẩm trong giai đoạn giám đốc thẩm, tái thẩm.

Quyền quyết định triệu tập các chủ thể khác

Điều 294 trao cho Tòa án thẩm quyền xem xét triệu tập những người tham gia tố tụng khác khi thấy cần thiết cho việc giải quyết kháng cáo, kháng nghị; ví dụ nhân chứng, người giám định, phiên dịch, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan chưa tham gia ở cấp sơ thẩm. Đây là thẩm quyền mang tính đánh giá chuyên môn, giúp Hội đồng xét xử có đủ thông tin để xem xét toàn diện nội dung kháng cáo, kháng nghị, nhất là trong các vụ việc có chứng cứ phức tạp hoặc phát sinh tình tiết mới. Tuy nhiên, việc triệu tập là quyền của Tòa án chứ không phải nghĩa vụ trong mọi trường hợp, nên đương sự cần thể hiện rõ yêu cầu, lý do, và chứng cứ kèm theo nếu đề nghị triệu tập thêm người tham gia tố tụng.

Vai trò bắt buộc của Kiểm sát viên phúc thẩm

Khoản 2 Điều 294 quy định Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp phải tham gia phiên tòa phúc thẩm, thể hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử. Kiểm sát viên không chỉ phát biểu quan điểm về việc giải quyết kháng cáo, kháng nghị mà còn theo dõi, đánh giá việc thực hiện thủ tục tố tụng, góp phần hạn chế sai sót về hình thức và nội dung của bản án phúc thẩm. Việc vắng Kiểm sát viên mà không có lý do chính đáng hoặc không xử lý đúng quy định có thể bị xem là vi phạm thủ tục, là điểm cần lưu ý khi đánh giá tính hợp pháp của phiên tòa phúc thẩm.

Những nhầm lẫn thường gặp và lưu ý thực tiễn

Nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ người kháng cáo mới được triệu tập, trong khi Điều 294 yêu cầu triệu tập đầy đủ đương sự và các chủ thể liên quan đến việc giải quyết kháng cáo, kháng nghị. Một cách hiểu sai khác là cho rằng Tòa án phải triệu tập mọi người tham gia tố tụng ở cấp sơ thẩm; thực chất, với những chủ thể ngoài nhóm bắt buộc, Tòa án chỉ triệu tập khi xét thấy cần thiết. Trong thực tiễn, để bảo vệ quyền lợi, đương sự cần kiểm tra kỹ danh sách triệu tập, kịp thời kiến nghị bổ sung người tham gia tố tụng có vai trò quan trọng (nhân chứng chủ chốt, người giám định…) và lưu ý lập biên bản, ghi nhận vào hồ sơ nếu có ý kiến về việc vắng mặt người cần triệu tập. Đây là cơ sở quan trọng khi xem xét khiếu nại, kháng nghị về sau.