Điều 28 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Những tranh chấp về hôn nhân và gia đình thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án

Vị trí và mục đích của Điều 28

Điều 28 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 là điều khoản định danh phạm vi các tranh chấp về hôn nhân và gia đình thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Quy định này nhằm phân định ranh giới giữa Tòa án với các cơ quan, tổ chức khác (UBND, cơ quan hành chính, cơ quan hộ tịch, hòa giải cơ sở...). Việc liệt kê các nhóm tranh chấp giúp đương sự và cơ quan tiến hành tố tụng xác định đúng loại việc, áp dụng đúng trình tự, thủ tục và căn cứ pháp luật nội dung tương ứng.

Nhóm tranh chấp cơ bản cần lưu ý

Điều 28 tập trung vào các tranh chấp phát sinh trực tiếp từ quan hệ hôn nhân, gia đình: ly hôn, nuôi con, chia tài sản trong và sau hôn nhân, cấp dưỡng, xác định cha mẹ con. Đây là các quan hệ vừa mang tính nhân thân vừa gắn với quyền tài sản, nên chỉ Tòa án mới có thẩm quyền phán quyết ràng buộc, bảo đảm hiệu lực thi hành. Ngoài ra, quy định mở về "tranh chấp khác" cho phép Tòa án tiếp nhận các dạng tranh chấp hôn nhân gia đình mới xuất hiện trong thực tiễn mà chưa được liệt kê cụ thể.

Điều kiện để khởi kiện và áp dụng Điều 28

Để tranh chấp thuộc phạm vi Điều 28, trước hết phải tồn tại (hoặc đã từng tồn tại) quan hệ hôn nhân, gia đình theo pháp luật: kết hôn hợp pháp, kết hôn trái pháp luật bị hủy, hoặc nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng. Quan hệ đó phải phát sinh mâu thuẫn, bất đồng về quyền, nghĩa vụ (nuôi con, tài sản, cấp dưỡng, xác định cha mẹ, mang thai hộ...) và các bên không tự thỏa thuận được. Khi đủ điều kiện khởi kiện theo Bộ luật Tố tụng dân sự, đương sự nộp đơn yêu cầu Tòa án giải quyết, Điều 28 là cơ sở để Tòa án thụ lý với tư cách vụ án hoặc việc dân sự trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình.

Những nhầm lẫn thường gặp về thẩm quyền

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng mọi vấn đề hôn nhân và gia đình đều phải đưa ra Tòa án. Trên thực tế, đăng ký kết hôn, ghi chú ly hôn, đăng ký khai sinh, khai tử, thay đổi hộ tịch... thuộc thẩm quyền cơ quan hộ tịch chứ không nằm trong phạm vi Điều 28. Tương tự, một số tranh chấp, khiếu nại về trợ cấp xã hội, bảo hiểm, chính sách dân số, trẻ em là quan hệ hành chính hoặc lao động, không phải tranh chấp hôn nhân gia đình theo Điều 28. Đương sự cần phân biệt rõ giữa thủ tục hành chính và tố tụng để lựa chọn đúng cơ chế bảo vệ quyền lợi.

Tranh chấp tài sản trong, sau hôn nhân

Trong thời kỳ hôn nhân

Tranh chấp về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân thường phát sinh khi một bên muốn phân chia để bảo đảm an toàn tài sản hoặc làm rõ quyền sở hữu trong kinh doanh, đầu tư. Khi các bên không thể thỏa thuận, yêu cầu Tòa án chia tài sản chung được thụ lý trên cơ sở Điều 28. Đây là cơ chế bảo vệ quyền lợi của bên yếu thế, tránh việc một bên tự ý định đoạt toàn bộ tài sản chung, che giấu, tẩu tán tài sản.

Sau khi ly hôn hoặc gắn với ly hôn

Việc chia tài sản khi ly hôn và chia tài sản sau ly hôn là hai thời điểm khác nhau nhưng cùng thuộc phạm vi Điều 28. Trường hợp tài sản chưa chia hoặc chia không đầy đủ khi ly hôn, tranh chấp phát sinh sau đó vẫn là tranh chấp hôn nhân và gia đình. Đương sự cần lưu ý chứng cứ về nguồn gốc tài sản, công sức đóng góp, nghĩa vụ với con chung và người thứ ba để Tòa án có đủ cơ sở phân chia khách quan, đúng pháp luật.

Quan hệ nuôi con và cấp dưỡng

Các tranh chấp về nuôi con, thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn, cấp dưỡng là trọng tâm nhân thân của Điều 28. Tòa án khi giải quyết phải đặt lợi ích hợp pháp, chính đáng của trẻ em lên hàng đầu, không thuần túy dựa vào ý chí cha mẹ. Mọi thỏa thuận của cha mẹ về nuôi con, cấp dưỡng đều có thể bị bác bỏ nếu trái lợi ích của con hoặc trái pháp luật. Đương sự cần chuẩn bị chứng cứ về điều kiện kinh tế, thời gian chăm sóc, môi trường sống, nhân thân để chứng minh phù hợp với lợi ích của trẻ.

Quan hệ xác định cha mẹ con, kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, mang thai hộ

Tranh chấp về xác định cha, mẹ cho con hoặc xác định con cho cha, mẹ là các tranh chấp nhân thân đặc biệt, thường gắn với yếu tố sinh học, xét nghiệm ADN, giấy tờ hộ tịch. Tòa án là cơ quan duy nhất có thẩm quyền tuyên bố, xác định lại quan hệ cha mẹ con khi có tranh chấp, làm căn cứ điều chỉnh toàn bộ quyền, nghĩa vụ liên quan. Đối với sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, mang thai hộ vì mục đích nhân đạo, Điều 28 giúp chuyển hóa các quy định chuyên ngành trong Luật Hôn nhân và gia đình và văn bản hướng dẫn thành quan hệ tranh chấp cụ thể, từ đó Tòa án bảo đảm cân bằng giữa quyền sinh sản, quyền nhân thân và phòng ngừa lạm dụng, thương mại hóa mang thai hộ.

Quan hệ nam nữ chung sống như vợ chồng và hủy kết hôn trái pháp luật

Việc đưa tranh chấp nuôi con, chia tài sản của nam nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn vào Điều 28 cho thấy nhà làm luật thừa nhận thực tế xã hội và bảo vệ quyền lợi chính đáng của các bên và con chung. Dù quan hệ không được công nhận là hôn nhân hợp pháp, khi phát sinh tranh chấp, Tòa án vẫn có thẩm quyền phân chia tài sản, xác định nuôi con theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự và hôn nhân gia đình. Tương tự, sau khi kết hôn trái pháp luật bị hủy, các tranh chấp hệ quả (tài sản, nuôi con) cũng được giải quyết trong khuôn khổ tranh chấp hôn nhân và gia đình theo Điều 28.

Quy định mở về "tranh chấp khác" và lưu ý áp dụng

Khoản về "các tranh chấp khác về hôn nhân và gia đình" có ý nghĩa bảo đảm tính linh hoạt, bao quát của điều luật trong bối cảnh quan hệ gia đình đa dạng, biến động theo thời gian. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là tranh chấp phải xuất phát từ hoặc gắn chặt với quan hệ hôn nhân, gia đình theo Luật Hôn nhân và gia đình, đồng thời không thuộc thẩm quyền riêng của cơ quan, tổ chức khác theo luật chuyên ngành. Khi áp dụng, cần xác định rõ bản chất tranh chấp (nhân thân, tài sản, hành chính, lao động...) trước khi kết luận có thuộc Điều 28 hay không, tránh mở rộng quá mức hoặc xâm lấn thẩm quyền của cơ quan khác.