Điều 275 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Kháng cáo quá hạn và xem xét kháng cáo quá hạn

Mục đích và ý nghĩa của cơ chế kháng cáo quá hạn

Điều 275 được xây dựng nhằm cân bằng giữa hai yêu cầu: bảo đảm quyền kháng cáo của người tham gia tố tụng và sự ổn định của bản án. Nếu không có cơ chế kháng cáo quá hạn, những trường hợp người có quyền kháng cáo bị trở ngại khách quan, bất khả kháng sẽ bị mất hoàn toàn cơ hội được xét xử lại ở cấp phúc thẩm. Ngược lại, cơ chế này vẫn đặt ra trình tự, thời hạn, điều kiện chặt chẽ để tránh tình trạng lạm dụng kéo dài vụ án.

Khái niệm và phạm vi kháng cáo quá hạn

Kháng cáo quá hạn là việc người có quyền kháng cáo nộp đơn sau thời hạn quy định tại Điều 273 BLTTHS 2015. Trọng tâm cần nắm là: mọi kháng cáo nộp sau thời hạn đều không tự động bị bác bỏ, mà được chuyển sang cơ chế xem xét đặc biệt theo Điều 275. Tuy nhiên, Điều 275 không mở rộng thêm chủ thể hay nội dung kháng cáo; mọi điều kiện về người có quyền kháng cáo, phạm vi kháng cáo vẫn phải tuân theo các điều khoản chung về kháng cáo trong BLTTHS.

Điều kiện “kích hoạt” việc xem xét kháng cáo quá hạn

Để Điều 275 được áp dụng, cần hội đủ một số yếu tố cơ bản. Thứ nhất, đơn kháng cáo phải được nộp sau thời hạn luật định, tức đã quá thời hạn theo Điều 273 BLTTHS 2015. Thứ hai, người kháng cáo phải có bản tường trình lý do kháng cáo quá hạn; đây là cơ sở để đánh giá có lý do chính đáng hay không. Thứ ba, nếu có, người kháng cáo cần cung cấp thêm tài liệu, chứng cứ chứng minh trở ngại khách quan, bất khả kháng hoặc lý do hợp lý khác dẫn đến nộp đơn muộn. Chỉ khi các yếu tố này được gửi đến Tòa cấp phúc thẩm thì mới “kích hoạt” thủ tục thành lập Hội đồng xem xét kháng cáo quá hạn.

Vai trò của Tòa án cấp sơ thẩm trong giai đoạn tiếp nhận

Tòa án cấp sơ thẩm không có quyền tự mình chấp nhận hay bác bỏ kháng cáo quá hạn. Trách nhiệm của Tòa sơ thẩm là chuyển ngay đơn kháng cáo quá hạn cùng bản tường trình và tài liệu liên quan cho Tòa án cấp phúc thẩm. Đây là khâu kỹ thuật nhưng rất quan trọng; nếu sơ thẩm giữ lại, không chuyển hoặc chậm chuyển hồ sơ thì quyền kháng cáo của đương sự bị ảnh hưởng, đồng thời làm mất ý nghĩa của thời hạn 10 ngày để phúc thẩm xem xét.

Cơ chế xem xét tại Tòa án cấp phúc thẩm

Trong thời hạn 10 ngày kể từ khi nhận đủ tài liệu, Tòa án cấp phúc thẩm phải thành lập Hội đồng gồm ba Thẩm phán để xem xét kháng cáo quá hạn. Việc bắt buộc có đại diện Viện kiểm sát cùng cấp tham gia phiên họp nhằm bảo đảm sự giám sát của cơ quan công tố đối với việc tôn trọng pháp luật trong xét xử phúc thẩm. Người kháng cáo cũng được triệu tập để trình bày trực tiếp về lý do kháng cáo quá hạn, bảo đảm tính đối thoại và minh bạch. Dù người kháng cáo hoặc Kiểm sát viên vắng mặt, phiên họp vẫn được tiến hành, tránh kéo dài vụ án do thiếu sự có mặt của họ.

Tiêu chí chấp nhận hoặc không chấp nhận kháng cáo quá hạn

Hội đồng xem xét không đánh giá nội dung đúng – sai của bản án, mà chỉ tập trung vào tính chính đáng của việc nộp đơn muộn. Căn cứ là tài liệu, chứng cứ về trở ngại khách quan hoặc lý do hợp lý, cùng ý kiến của người kháng cáo và Viện kiểm sát. Nếu đa số Thẩm phán nhận thấy lý do chính đáng, Hội đồng ra quyết định chấp nhận kháng cáo quá hạn; hậu quả là thủ tục phúc thẩm được tiến hành như kháng cáo đúng hạn. Ngược lại, nếu không chấp nhận, bản án sơ thẩm tiếp tục có hiệu lực theo quy định chung, và người kháng cáo không còn cơ chế nào tương đương để kháng cáo phúc thẩm cùng nội dung đó.

Những nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng sau khi quá thời hạn kháng cáo, người có quyền kháng cáo không còn bất kỳ cơ hội nào; Điều 275 khẳng định vẫn còn cơ chế đặc biệt nhưng phải chứng minh lý do chính đáng. Ngược lại, cũng có quan niệm sai rằng chỉ cần nộp đơn kháng cáo quá hạn là đương nhiên được xem xét phúc thẩm; thực tế, Hội đồng chỉ xem xét về lý do quá hạn, không phải về nội dung kháng cáo. Ngoài ra, có trường hợp nhầm giữa kháng cáo quá hạn với việc đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm; đây là các thủ tục hoàn toàn khác nhau về bản chất, điều kiện và cơ quan xem xét.

Lưu ý thực tiễn khi soạn và nộp đơn kháng cáo quá hạn

Khi nộp đơn kháng cáo quá hạn, người kháng cáo cần trình bày rõ ràng, cụ thể nguyên nhân nộp muộn và kèm theo tài liệu chứng minh (giấy ra viện, xác nhận sự kiện bất khả kháng, tài liệu về việc không nhận được bản án đúng thời hạn…). Nên yêu cầu Tòa sơ thẩm xác nhận ngày nhận đơn để làm căn cứ về thời điểm khởi động thủ tục phúc thẩm. Luật sư hoặc người bào chữa cần giải thích cho thân chủ hiểu rằng, dù lý do quá hạn được chấp nhận thì nội dung kháng cáo vẫn phải đáp ứng điều kiện về phạm vi và căn cứ kháng cáo; việc chấp nhận kháng cáo quá hạn không đồng nghĩa với việc bản án sơ thẩm sẽ bị sửa hoặc hủy.