Điều 27 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Những yêu cầu về dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án

Phạm vi điều chỉnh và định hướng chính sách

Điều 27 không điều chỉnh tranh chấp dân sự mà liệt kê các yêu cầu dân sự mang tính đặc thù buộc phải giải quyết bằng thủ tục tố tụng tại Tòa án. Điểm chung của các yêu cầu này là liên quan trực tiếp đến tình trạng nhân thân, tình trạng pháp lý của tài sản hoặc hiệu lực của phán quyết, văn bản do cơ quan, tổ chức khác ban hành. Cách thiết kế điều luật cho thấy định hướng tập trung những vấn đề có hệ quả pháp lý rộng vào Tòa án để bảo đảm tính chặt chẽ, thẩm tra độc lập và khả năng kiểm soát qua thủ tục tố tụng.

Nhóm yêu cầu về tình trạng nhân thân và hệ quả pháp lý

Các yêu cầu tuyên bố, hủy bỏ tuyên bố mất năng lực, hạn chế năng lực, có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; tuyên bố vắng mặt, mất tích, đã chết đều là quyết định xác lập hoặc chấm dứt tình trạng nhân thân có ảnh hưởng sâu rộng đến quan hệ tài sản, hôn nhân, thừa kế, đại diện. Do hệ quả pháp lý lớn, nhà làm luật giao cho Tòa án thẩm quyền duy nhất để ban hành hoặc hủy bỏ các tuyên bố này, bảo đảm quy trình xem xét chứng cứ, ý kiến của thân nhân và kiểm soát chặt chẽ về căn cứ pháp lý. Khi áp dụng, cần xác định rõ mục đích yêu cầu là thay đổi tình trạng pháp lý của một cá nhân, không phải giải quyết tranh chấp quyền, nghĩa vụ cụ thể.

Nhóm yêu cầu liên quan đến tài sản và thi hành án

Các yêu cầu về thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú và quản lý tài sản, yêu cầu xác định quyền sở hữu, sử dụng tài sản, phân chia tài sản chung để thi hành án, công nhận tài sản vô chủ và quyền sở hữu đối với tài sản vô chủ có điểm chung là xử lý tình trạng pháp lý của tài sản trong bối cảnh thiếu chủ thể hoặc phục vụ thi hành án. Điều 27 thiết lập Tòa án là cơ quan phán quyết cuối cùng về việc xác định chủ thể quyền đối với tài sản trong các tình huống pháp lý đặc biệt, tạo cơ sở cho cơ quan thi hành án dân sự thực hiện việc xử lý tài sản đúng căn cứ. Khi nộp đơn, người yêu cầu cần phân biệt giữa tranh chấp quyền sở hữu và yêu cầu xác định, phân chia tài sản để thi hành án theo Luật thi hành án dân sự.

Nhóm yêu cầu công nhận, không công nhận phán quyết và văn bản

Yêu cầu công nhận, cho thi hành hoặc không công nhận bản án, quyết định về dân sự, tài sản trong bản án hình sự, hành chính của Tòa án nước ngoài; yêu cầu tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu; yêu cầu công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án cùng nằm trong nhóm xử lý hiệu lực phán quyết/văn bản của cơ quan, tổ chức khác. Tòa án không giải quyết nội dung tranh chấp đã được giải quyết mà chỉ xem xét điều kiện công nhận, cho thi hành hoặc hủy bỏ hiệu lực nhằm bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật Việt Nam. Người yêu cầu cần hiểu rằng đây là thủ tục công nhận, không phải xét xử lại toàn bộ vụ việc; trọng tâm là đánh giá điều kiện về thẩm quyền, thủ tục, nội dung theo pháp luật tố tụng và điều ước quốc tế liên quan.

Điểm mở rộng “các yêu cầu khác” và giới hạn thẩm quyền

Khoản 10 mang tính “điều khoản mở”, ghi nhận các yêu cầu dân sự khác thuộc thẩm quyền Tòa án, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành đã giao cho cơ quan, tổ chức khác. Đây là cơ sở linh hoạt để Tòa án tiếp nhận những yêu cầu mới phát sinh trong thực tiễn nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc tôn trọng thẩm quyền riêng của cơ quan đăng ký, công chứng, trọng tài, cơ quan hành chính. Khi áp dụng, cần tra cứu pháp luật chuyên ngành để xác định có hay không quy định thẩm quyền riêng biệt, tránh nộp nhầm tới Tòa án trong các trường hợp phải giải quyết bằng thủ tục hành chính hoặc đăng ký.

Những nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Nhầm lẫn phổ biến là coi các trường hợp tại Điều 27 là tranh chấp dân sự, dẫn tới việc xác định sai loại vụ việc, sai thủ tục và cách chứng minh. Đây đều là yêu cầu việc dân sự, không có bên đối lập với tư cách là bị đơn; Tòa án chủ yếu xem xét căn cứ pháp lý, tình trạng khách quan và lợi ích công cộng, gia đình. Một nhầm lẫn khác là nộp yêu cầu tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu nhưng lại tranh luận nội dung giao dịch như một vụ kiện hợp đồng; trong khi trọng tâm của yêu cầu là xem xét điều kiện, trình tự, năng lực chủ thể tại thời điểm công chứng, không phải toàn bộ nội dung phát sinh sau đó.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng Điều 27

Khi soạn đơn, người yêu cầu cần xác định chính xác mình đang đề nghị Tòa án giải quyết yêu cầu việc dân sự theo Điều 27, không phải khởi kiện tranh chấp dân sự, để lựa chọn mẫu đơn, án phí và chứng cứ phù hợp. Đồng thời, phải xác định rõ căn cứ pháp lý chuyên ngành liên quan (ví dụ: quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về mất tích, chết; Luật Thi hành án dân sự; Luật Công chứng; các quy định về tài sản vô chủ) để bảo đảm yêu cầu có cơ sở. Việc hiểu đúng phạm vi của Điều 27 giúp tránh tình trạng Tòa án trả lại đơn do yêu cầu thuộc thẩm quyền cơ quan khác hoặc chưa đủ điều kiện thụ lý.