Điều 265 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Trở lại việc hỏi và tranh luận

Mục đích của cơ chế trở lại việc hỏi và tranh luận

Điều 265 nhằm bảo đảm phán quyết chỉ được đưa ra sau khi mọi tình tiết quan trọng đã được xem xét công khai tại phiên tòa. Cơ chế này khắc phục hạn chế của quá trình tranh tụng khi còn chứng cứ, tình tiết chưa được làm rõ nhưng Hội đồng xét xử đã bước vào nghị án. Nhờ đó, bản án tránh dựa thuần túy vào hồ sơ, tăng tính khách quan, minh bạch và phù hợp nguyên tắc tranh tụng, suy đoán vô tội.

Các điều kiện kích hoạt Điều 265

Quy định chỉ áp dụng sau khi Hội đồng xét xử vào nghị án và phát hiện có vấn đề chưa được xem xét đầy đủ. Điều kiện cốt lõi gồm: tồn tại tình tiết vụ án chưa được đánh giá tại phiên tòa, việc hỏi trước đó chưa đầy đủ hoặc xuất hiện nhu cầu xem xét thêm chứng cứ. Chỉ khi các thiếu sót này liên quan đến việc xác định sự thật vụ án và có ý nghĩa đối với kết luận về tội danh, trách nhiệm hình sự thì Hội đồng xét xử mới cần quyết định trở lại phần hỏi và tranh luận.

Phạm vi và giới hạn quyền quyết định của Hội đồng xét xử

Quyền quyết định trở lại việc hỏi và tranh luận thuộc thẩm quyền độc quyền của Hội đồng xét xử, không phụ thuộc vào đề nghị của Kiểm sát viên, luật sư hay người tham gia tố tụng khác. Tuy nhiên, quyền này không cho phép Hội đồng xét xử mở rộng phạm vi xét xử ngoài cáo trạng hoặc tự ý bổ sung cáo buộc mới. Việc trở lại hỏi và tranh luận chỉ nhằm làm rõ các tình tiết, chứng cứ phục vụ cho việc đánh giá, quyết định trong khuôn khổ vụ án đang xét xử.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng khi đã vào nghị án, Hội đồng xét xử buộc phải ra phán quyết trên cơ sở tài liệu sẵn có mà không thể quay lại phần xét hỏi. Cách hiểu này trái với Điều 265, làm cứng nhắc hóa thủ tục và gia tăng rủi ro oan, sai. Cũng cần tránh quan niệm rằng trở lại việc hỏi đồng nghĩa với phải hoãn phiên tòa; trên thực tế, đây chỉ là sự tiếp nối phiên tòa hiện tại, không phải mở một phiên mới hay lặp lại toàn bộ thủ tục từ đầu.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng

Trong thực tiễn, luật sư và Kiểm sát viên cần tích cực đề nghị Hội đồng xét xử áp dụng Điều 265 khi phát hiện thiếu sót về xét hỏi hoặc chứng cứ, nhưng phải nêu rõ tình tiết cần làm rõ và lý do cho thấy tình tiết đó ảnh hưởng đến việc định tội, định khung, hình phạt. Hội đồng xét xử khi quyết định trở lại việc hỏi cần công bố rõ lý do, xác định trọng tâm cần hỏi để tránh kéo dài không cần thiết. Sau khi bổ sung việc hỏi và tranh luận, Hội đồng xét xử phải tiếp tục nghị án trên cơ sở phần xét hỏi, tranh luận đã được mở rộng, bảo đảm quyền tranh tụng và quyền bào chữa của bị cáo.