Điều 257 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Hỏi người giám định

Mục đích và ý nghĩa của việc hỏi người giám định

Điều 257 nhằm bảo đảm tính minh bạch và tranh tụng trong việc sử dụng kết luận giám định như một nguồn chứng cứ quan trọng của vụ án. Việc người giám định trình bày, giải thích kết luận ngay tại phiên tòa giúp Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên và các bên hiểu rõ căn cứ chuyên môn đứng sau kết luận, tránh tình trạng kết luận giám định được chấp nhận một cách máy móc. Quy định này cũng đặt kết luận giám định dưới sự kiểm tra công khai, hạn chế tối đa sai sót chuyên môn hoặc áp dụng kết luận không phù hợp bối cảnh vụ án.

Vai trò trung tâm của chủ tọa và phạm vi trình bày của người giám định

Chủ tọa phiên tòa là người khởi động việc hỏi giám định bằng yêu cầu người giám định trình bày kết luận và giải thích căn cứ. Điều này nhấn mạnh vai trò chủ động của Tòa án trong việc làm rõ chứng cứ chuyên môn, không chỉ trông chờ vào câu hỏi của các bên. Người giám định được quyền giải thích nội dung, phương pháp, tài liệu sử dụng, cơ sở khoa học dẫn đến kết luận, qua đó thể hiện rõ trách nhiệm chuyên môn và tạo điều kiện để Hội đồng xét xử đánh giá giá trị kết luận giám định một cách toàn diện.

Quyền tranh luận và phản biện kết luận giám định

Điều 257 trao quyền cho Kiểm sát viên, đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và các chủ thể tham gia tố tụng khác nhận xét, đặt câu hỏi đối với kết luận giám định sau khi được chủ tọa chấp thuận. Trọng tâm ở đây là quyền tranh tụng về chứng cứ giám định, đặc biệt ở các điểm chưa rõ, mâu thuẫn trong chính kết luận hoặc mâu thuẫn với các tình tiết khác của vụ án. Cơ chế này giúp các bên bảo vệ quan điểm của mình và buộc người giám định phải làm rõ, không để kết luận giám định tồn tại dưới dạng “hộp đen” về mặt chuyên môn.

Trường hợp giám định vắng mặt và giới hạn của việc công bố

Khi người giám định không có mặt, chủ tọa công bố kết luận giám định để đảm bảo chứng cứ vẫn được đưa vào tranh tụng và đánh giá tại phiên tòa. Tuy nhiên, trong trường hợp này, khả năng kiểm tra trực tiếp năng lực, phương pháp, lập luận chuyên môn của người giám định bị hạn chế. Do vậy, trong các vụ án phức tạp, nhạy cảm, việc triệu tập người giám định đến phiên tòa thường được khuyến khích để bảo đảm chất lượng xét xử và tránh tranh chấp về giá trị kết luận giám định sau này.

Yêu cầu giám định bổ sung, giám định lại và điều kiện chấp nhận

Điều 257 đặt ra cơ chế rõ ràng cho việc yêu cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại khi đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp không đồng ý với kết luận đã được công bố. Không phải mọi yêu cầu đều được chấp thuận; Hội đồng xét xử chỉ quyết định giám định bổ sung/giám định lại nếu xét thấy cần thiết cho việc giải quyết vụ án, bảo đảm cân bằng giữa quyền yêu cầu của đương sự và yêu cầu về tiến độ, hiệu quả tố tụng. Khi quyết định trưng cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại, Hội đồng xét xử phải tạm ngừng phiên tòa theo điểm d khoản 1 Điều 259 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, tránh việc xét xử khi chứng cứ chuyên môn còn chưa đầy đủ.

Những nhầm lẫn thường gặp và lưu ý khi áp dụng

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng đương sự được hỏi người giám định một cách trực tiếp, không qua sự điều hành của chủ tọa. Trên thực tế, quyền hỏi chỉ được thực hiện sau khi có sự đồng ý của chủ tọa, nhằm bảo đảm trật tự phiên tòa và tránh lạm dụng câu hỏi mang tính tranh luận, xúc phạm hoặc vượt quá phạm vi chuyên môn. Ngoài ra, kết luận giám định không có giá trị tuyệt đối, Hội đồng xét xử vẫn phải đánh giá cùng với các chứng cứ khác; việc yêu cầu giám định bổ sung/giám định lại là công cụ quan trọng để bảo vệ quyền lợi, nhưng cần trình bày rõ lý do, chỉ ra điểm mâu thuẫn, thiếu sót hoặc thay đổi tình tiết làm cơ sở cho yêu cầu.