Điều 255 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Nghe băng ghi âm, đĩa ghi âm, xem băng ghi hình, đĩa ghi hình, thiết bị khác chứa âm thanh, hình ảnh

Vị trí và mục đích của Điều 255

Điều 255 nằm trong mạch quy định về thu thập, đánh giá và công bố chứng cứ tại phiên tòa, tập trung vào nhóm chứng cứ ở dạng âm thanh, hình ảnh. Mục tiêu chính là bảo đảm việc sử dụng băng ghi âm, ghi hình phải diễn ra công khai trước Hội đồng xét xử và các bên, tạo điều kiện cho tranh tụng, phản biện, đồng thời đặt trong khuôn khổ bảo vệ bí mật đời tư, bí mật kinh doanh, bí mật nhà nước theo khoản 2 Điều 254 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Chủ thể có quyền yêu cầu và thẩm quyền quyết định

Quy định nêu rõ nhiều chủ thể có quyền yêu cầu: đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người tham gia tố tụng khác, Kiểm sát viên. Tuy nhiên, việc có cho nghe, xem hay không thuộc thẩm quyền quyết định của Hội đồng xét xử, thể hiện bằng cụm từ “hoặc khi xét thấy cần thiết, Hội đồng xét xử cho nghe…”. Như vậy, quyền yêu cầu không đồng nghĩa với việc bắt buộc phải chấp nhận, HĐXX phải cân nhắc tính liên quan, tính hợp pháp của chứng cứ và các giới hạn pháp lý khác.

Điều kiện để kích hoạt việc nghe, xem băng ghi âm, ghi hình

Để Điều 255 được áp dụng trong thực tế, cần hội tụ tối thiểu ba nhóm điều kiện. Thứ nhất, có tồn tại băng ghi âm, đĩa ghi âm, băng ghi hình, đĩa ghi hình hoặc thiết bị chứa âm thanh, hình ảnh liên quan đến vụ việc. Thứ hai, có yêu cầu từ chủ thể có quyền hoặc HĐXX nhận thấy cần thiết cho việc giải quyết vụ án. Thứ ba, nội dung ghi âm, ghi hình không thuộc trường hợp phải bảo vệ bí mật theo khoản 2 Điều 254, hoặc nếu thuộc trường hợp đó thì phải có cơ chế xử lý phù hợp (ví dụ xét xử kín, giới hạn người được nghe, xem).

Phạm vi áp dụng và mối quan hệ với Điều 254

Điều 255 không phải là quy định độc lập mà gắn chặt với cơ chế xét xử công khai – xét xử kín ở Điều 254 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Khi nội dung ghi âm, ghi hình liên quan đến bí mật đời tư, bí mật gia đình, bí mật kinh doanh hoặc bí mật nhà nước, HĐXX phải đối chiếu khoản 2 Điều 254 để quyết định có được nghe, xem công khai hay phải áp dụng hình thức hạn chế. Việc viện dẫn “trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 254” cho thấy đây là giới hạn bắt buộc, không phải quyền linh hoạt tùy ý của HĐXX.

Những cách hiểu sai thường gặp

Nhầm lẫn giữa quyền yêu cầu và quyền được nghe, xem

Trong thực tiễn, nhiều đương sự cho rằng cứ nộp băng ghi âm, ghi hình thì HĐXX phải cho nghe, xem tại phiên tòa. Cách hiểu này không phù hợp với cấu trúc điều luật. HĐXX có nghĩa vụ xem xét yêu cầu, nhưng chỉ cho nghe, xem nếu dữ liệu có giá trị chứng minh, không vi phạm pháp luật, không xâm phạm nghiêm trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác và không rơi vào các trường hợp phải bảo vệ bí mật theo khoản 2 Điều 254.

Nhầm lẫn về giá trị chứng minh của chứng cứ ghi âm, ghi hình

Điều 255 chỉ điều chỉnh việc nghe, xem tại phiên tòa, không tự động xác định giá trị chứng minh của băng ghi âm, ghi hình. Giá trị chứng cứ của loại tài liệu này vẫn phải được đánh giá theo các nguyên tắc chung về chứng cứ trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, như tính hợp pháp, tính khách quan, tính liên quan. Nếu việc ghi âm, ghi hình được thực hiện bằng phương thức trái pháp luật, HĐXX có thể bác bỏ hoặc chỉ coi đó là nguồn thông tin tham khảo, không phải chứng cứ quyết định.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng

Thực tiễn cho thấy cần chuẩn bị kỹ về kỹ thuật và nội dung trước khi đề nghị HĐXX cho nghe, xem. Đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp nên xác định rõ đoạn thời gian, phần nội dung cần nghe, xem, tránh kéo dài phiên tòa bởi dữ liệu quá dài nhưng ít liên quan. Đồng thời, cần lưu ý đến việc bảo mật dữ liệu, không công bố tràn lan bên ngoài phạm vi tố tụng khi có yếu tố bí mật đời tư, bí mật kinh doanh hoặc dữ liệu nhạy cảm.

Từ góc độ Hội đồng xét xử, việc cho nghe, xem phải đi kèm với giải thích rõ ràng cho các bên về mục đích sử dụng, phạm vi nội dung, để bảo đảm quyền tranh tụng. Sau khi nghe, xem, cần ghi nhận đầy đủ vào biên bản phiên tòa, nêu rõ thời điểm, nội dung chính, phản ứng, ý kiến của các bên liên quan đối với dữ liệu đã được trình bày, qua đó tạo cơ sở cho việc xem xét lại, kháng cáo, kháng nghị sau này.