Điều 252 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Hỏi người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

Khái quát mục đích và vị trí của Điều 252

Điều 252 điều chỉnh cách thức hỏi đối với người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong phiên tòa dân sự, không phải là quy định về quyền, nghĩa vụ nội dung của họ. Trọng tâm là đảm bảo việc làm rõ sự thật khách quan, tránh việc người tham gia tố tụng ảnh hưởng, chi phối lời khai của nhau. Quy định này gắn chặt với nguyên tắc xét xử công bằng, bảo đảm quyền tranh tụng và quyền tự bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Các điểm trọng tâm cần nắm

Hỏi riêng từng người để bảo đảm khách quan

Khoản 1 yêu cầu trong trường hợp có nhiều người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan thì phải hỏi riêng từng người. Đây là cơ chế thủ tục nhằm giảm thiểu nguy cơ trao đổi, thống nhất trước hoặc điều chỉnh lời khai theo nhau trong quá trình xét xử. Việc hỏi riêng cũng giúp Hội đồng xét xử ghi nhận, so sánh, đối chiếu độc lập từng lời khai, qua đó xử lý mâu thuẫn nội bộ giữa các bên liên quan.

Chỉ tập trung vào vấn đề chưa rõ, có mâu thuẫn

Khoản 2 giới hạn phạm vi câu hỏi ở những điểm chưa rõ, có mâu thuẫn với chính lời trình bày trước đó của họ, hoặc mâu thuẫn với yêu cầu, đề nghị, lời trình bày của nguyên đơn, bị đơn và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp tương ứng. Ý nghĩa thực tiễn là tránh việc hỏi lan man, lặp lại những nội dung đã được trình bày rõ, đồng thời buộc Hội đồng xét xử tập trung vào những điểm “nút” gây khác biệt quan điểm, từ đó đánh giá chứng cứ và lập luận một cách có hệ thống.

Quyền trực tiếp trả lời và thông qua người bảo vệ

Khoản 3 ghi nhận linh hoạt hai cách trả lời: người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan tự mình trả lời hoặc để người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trả lời thay, sau đó họ có quyền bổ sung. Quy định này thể hiện sự tôn trọng quyền tự định đoạt và quyền lựa chọn cách thức bảo vệ mình: có thể ưu tiên chuyên môn, kỹ năng tranh tụng của người bảo vệ, nhưng vẫn bảo lưu tiếng nói trực tiếp của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan để làm rõ các tình tiết thực tế.

Điều kiện “kích hoạt” việc áp dụng

Để Điều 252 được áp dụng, cần có: (i) một hoặc nhiều người được xác định là có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án theo quy định chung của Bộ luật Tố tụng dân sự; (ii) vụ việc đã bước vào giai đoạn xét xử, nơi phát sinh hoạt động hỏi tại phiên tòa; (iii) tồn tại những nội dung trình bày chưa rõ hoặc có mâu thuẫn cần được làm rõ. Nếu không có tranh chấp hoặc mâu thuẫn về lời khai, việc hỏi chỉ mang tính xác nhận lại những điểm thiết yếu, tránh sử dụng Điều 252 theo hướng mở rộng tùy tiện.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn khá phổ biến là cho rằng có thể hỏi người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan về mọi vấn đề, kể cả những nội dung đã rõ, không mâu thuẫn, nhằm “tái chất vấn” toàn bộ diễn biến vụ án. Cách hiểu này trái với giới hạn tại khoản 2, làm phiên tòa kéo dài không cần thiết, ảnh hưởng hiệu quả tố tụng. Ngoài ra, đôi khi bị cho rằng nếu đã có người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp thì người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không cần hoặc không được trả lời bổ sung. Trên thực tế, Điều 252 khẳng định họ vẫn có quyền trả lời bổ sung sau phần trình bày của người bảo vệ, tránh việc tiếng nói trực tiếp bị “che khuất” bởi quan điểm đại diện.

Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn

Thứ nhất, khi tổ chức hỏi, Hội đồng xét xử cần xác định rõ từng người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, tránh lẫn với nhân chứng hoặc người làm chứng; từ đó áp dụng đúng cơ chế hỏi riêng từng người theo khoản 1 Điều 252 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Thứ hai, câu hỏi phải bám sát những điểm chưa rõ, mâu thuẫn đã phát sinh trong hồ sơ, lời trình bày trước đó hoặc giữa các bên, không biến phần hỏi thành quá trình “kể lại toàn bộ sự việc” lần nữa. Thứ ba, cần tạo điều kiện để người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp và chính người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan phối hợp hợp lý: người bảo vệ trình bày các luận điểm pháp lý, còn người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan bổ sung các tình tiết thực tế, tránh trùng lặp hoặc bỏ sót yếu tố quan trọng.