Điều 247 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Nội dung và phương thức tranh tụng tại phiên tòa

Vị trí và mục đích của Điều 247

Điều 247 cụ thể hóa nguyên tắc tranh tụng trong xét xử, làm rõ tranh tụng không chỉ là phần hỏi mà bao gồm toàn bộ quá trình trình bày, đối đáp, đánh giá chứng cứ và quan điểm áp dụng pháp luật. Quy định này nhằm bảo đảm phiên tòa dân sự trở thành diễn đàn công khai để các bên bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình trên cơ sở bình đẳng, phản biện. Đồng thời, điều luật tạo chuẩn mực cho Thẩm phán, Hội đồng xét xử khi tổ chức, điều khiển phiên tòa, hạn chế tình trạng xét xử thiên về lối xét hỏi truyền thống.

Phạm vi nội dung tranh tụng cần nắm

Khoản 1 cho thấy tranh tụng bao trùm các hoạt động: trình bày chứng cứ, hỏi, đối đáp, trả lời và phát biểu quan điểm, lập luận về đánh giá chứng cứ, tình tiết vụ án, quan hệ pháp luật tranh chấp và pháp luật áp dụng. Như vậy, phát biểu của luật sư, đương sự về việc đánh giá chứng cứ hay lựa chọn quy phạm áp dụng đều thuộc nội dung tranh tụng, không chỉ là phần tranh luận “cuối cùng”. Khi áp dụng, cần xác định rõ: mọi ý kiến liên quan đến chứng cứ, tình tiết, quan hệ tranh chấp, pháp luật áp dụng đều phải được lắng nghe, ghi nhận trong khuôn khổ tranh tụng.

Vai trò điều khiển của chủ tọa phiên tòa

Khoản 2 khẳng định tranh tụng diễn ra theo sự điều khiển của chủ tọa, nghĩa là chủ tọa quyết định trình tự, ai phát biểu trước, ai đối đáp sau, thời điểm chuyển giai đoạn hỏi sang tranh luận. Chủ tọa chịu trách nhiệm duy trì trật tự, đảm bảo người tham gia tố tụng phát biểu đúng thành phần, đúng lúc, tránh chồng chéo, lặp lại. Tuy nhiên, quyền điều khiển này là để bảo đảm hiệu quả tranh tụng, không phải để thu hẹp phạm vi quyền trình bày của các bên một cách tùy tiện.

Không hạn chế thời gian nhưng được giới hạn nội dung

Khoản 3 là điểm then chốt: chủ tọa không được hạn chế thời gian tranh tụng, nhưng được yêu cầu dừng những ý kiến không liên quan đến vụ án. Quy định này cân bằng hai yêu cầu: bảo đảm đầy đủ quyền trình bày, đồng thời tránh biến phiên tòa thành nơi trình bày dài dòng, ngoài phạm vi tranh chấp. Trên thực tế, chủ tọa cần viện dẫn rõ lý do “không liên quan đến vụ án dân sự” khi yêu cầu dừng phát biểu để tránh bị hiểu là cản trở tranh tụng. Người tham gia tố tụng nên chuẩn bị lập luận có cấu trúc, bám sát chứng cứ và yêu cầu, hạn chế câu chuyện ngoài lề để tranh tụng hiệu quả.

Những hiểu sai thường gặp và lưu ý áp dụng

Một hiểu nhầm phổ biến là cho rằng “không được hạn chế thời gian tranh tụng” đồng nghĩa với việc đương sự muốn nói bao lâu cũng được; thực chất, quyền này luôn gắn với điều kiện lập luận phải liên quan đến vụ án và nằm trong khuôn khổ điều khiển của chủ tọa. Ngược lại, có trường hợp chủ tọa cắt lời với lý do “đã đủ” trong khi ý kiến vẫn liên quan trực tiếp, gây ảnh hưởng quyền tranh tụng – đây là điểm dễ dẫn đến kháng cáo, kiến nghị. Khi tư vấn và tham gia phiên tòa, luật sư, đương sự nên:

• Chuẩn bị sẵn đề cương tranh tụng, gắn từng luận điểm với chứng cứ, tài liệu trong hồ sơ.
• Ghi nhận lại những lần bị yêu cầu dừng phát biểu nếu thấy ý kiến của mình vẫn liên quan trực tiếp đến nội dung vụ án.
• Chủ động yêu cầu được đối đáp lại khi bên kia đưa ra lập luận, chứng cứ mới trong phần tranh tụng, trên cơ sở quyền tranh tụng đầy đủ theo Điều 247.