Điều 243 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Hỏi đương sự về việc thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu

Vị trí và mục đích của thủ tục hỏi đương sự

Điều 243 điều chỉnh một bước thủ tục mở đầu phần xét hỏi tại phiên tòa, nhằm làm rõ xem các bên có giữ nguyên, thay đổi, bổ sung hay rút yêu cầu đã nêu trong giai đoạn chuẩn bị xét xử. Mục tiêu cốt lõi là xác định lại phạm vi xét xử mà Hội đồng xét xử phải giải quyết, tương ứng với ý chí hiện tại của các bên. Qua đó, bảo đảm quyền tự định đoạt của nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập theo nguyên tắc tự nguyện, không bị ép buộc.

Những trọng tâm cần nắm khi áp dụng Điều 243

Thứ nhất, việc hỏi là bắt buộc đối với từng nhóm chủ thể: nguyên đơn (yêu cầu khởi kiện), bị đơn (yêu cầu phản tố) và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập. Chủ tọa phiên tòa không được bỏ qua hoặc hỏi chung chung, mà phải nêu rõ khả năng thay đổi, bổ sung, rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu. Thứ hai, nội dung trả lời của đương sự là căn cứ để Hội đồng xét xử xác định phạm vi giải quyết vụ án và biên bản phiên tòa cần ghi nhận đầy đủ, rõ ràng. Thứ ba, mọi thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu ở thời điểm này phải bảo đảm tuân thủ các quy định về quyền thay đổi, bổ sung yêu cầu trong giai đoạn xét xử và không làm ảnh hưởng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác một cách trái pháp luật.

Điều kiện “kích hoạt” và giá trị tố tụng của việc hỏi

Điều 243 vận hành khi vụ án đã được đưa ra xét xử sơ thẩm và chủ tọa tiến hành phần thủ tục tại phiên tòa. Đương sự phải có mặt hoặc có người đại diện hợp pháp, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp để việc hỏi diễn ra đúng quy định. Câu trả lời của đương sự về việc thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu có giá trị làm căn cứ trực tiếp để Hội đồng xét xử điều chỉnh nội dung cần xem xét, kể cả vấn đề án phí, nghĩa vụ chứng minh và đánh giá chứng cứ. Đây cũng là cơ sở để tránh việc xét xử vượt quá hoặc thiếu so với yêu cầu, hạn chế nguy cơ bản án bị kháng cáo, kháng nghị do vi phạm phạm vi xét xử.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn thực tiễn là cho rằng Điều 243 chỉ mang tính hình thức, hỏi cho có rồi vẫn xét xử theo hồ sơ ban đầu. Quan điểm này không phù hợp, bởi ý chí đương sự tại phiên tòa mới là mốc quyết định phạm vi giải quyết; nếu đương sự rút một phần yêu cầu mà Tòa vẫn xét xử phần đó, bản án có nguy cơ bị hủy. Sai lầm khác là cho rằng chỉ cần hỏi nguyên đơn hoặc bị đơn, bỏ qua người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập; điều này dẫn đến việc Tòa án không giải quyết đúng đủ các yêu cầu độc lập, ảnh hưởng quyền lợi và làm phát sinh tranh chấp mới.

Lưu ý thực tiễn khi vận dụng Điều 243

Chủ tọa phiên tòa cần đặt câu hỏi rõ ràng, cụ thể theo từng yêu cầu, tránh hỏi chung khiến đương sự khó nhận biết phần nào được thay đổi, bổ sung hoặc rút. Đương sự khi quyết định rút yêu cầu nên cân nhắc hậu quả pháp lý, đặc biệt về việc mất quyền yêu cầu lại hoặc nghĩa vụ chịu án phí đối với phần rút. Luật sư, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cần chuẩn bị trước chiến lược tố tụng: xác định yêu cầu nào nên giữ, điều chỉnh hoặc rút để tối ưu hóa kết quả xét xử, đồng thời đề nghị Hội đồng xét xử ghi nhận chính xác các thay đổi trong biên bản phiên tòa. Việc tuân thủ chặt chẽ Điều 243 giúp phiên tòa diễn ra minh bạch, hạn chế khiếu nại về thủ tục và bảo đảm giá trị của bản án.