Điều 242 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Bảo đảm tính khách quan của người làm chứng
Bình luận Điều 242 BLTTDS 2015 về bảo đảm tính khách quan của người làm chứng, điều kiện áp dụng và lưu ý thực tiễn.
Điều 242. Bảo đảm tính khách quan của người làm chứng
1. Trước khi hỏi người làm chứng về những vấn đề mà họ biết có liên quan đến việc giải quyết vụ án, chủ tọa phiên tòa có thể quyết định những biện pháp cần thiết để những người làm chứng không nghe được lời khai của nhau hoặc tiếp xúc với những người có liên quan.
2. Trường hợp lời khai của đương sự và người làm chứng có ảnh hưởng lẫn nhau thì chủ tọa phiên tòa có thể quyết định cách ly đương sự với người làm chứng trước khi hỏi người làm chứng.
Ý nghĩa của quy định
Quy định tại Điều 242 đặt trọng tâm vào việc bảo vệ sự độc lập của lời khai người làm chứng. Mục tiêu thực tiễn là hạn chế tối đa nguy cơ “nhiễm” thông tin giữa các người làm chứng với nhau hoặc giữa người làm chứng với đương sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Đây là một biện pháp tố tụng phục vụ trực tiếp cho việc đánh giá chứng cứ đúng bản chất.
Điều kiện để áp dụng
Điều luật không tự động áp dụng trong mọi vụ án mà gắn với quyết định của chủ tọa phiên tòa trước khi hỏi người làm chứng. Việc áp dụng thường xuất hiện khi chủ tọa nhận thấy nguy cơ các người làm chứng nghe được lời khai của nhau, tiếp xúc với người liên quan hoặc khi lời khai của đương sự và người làm chứng có thể ảnh hưởng lẫn nhau. Vì vậy, đây là thẩm quyền tố tụng mang tính chủ động, nhằm phòng ngừa trước khi việc lấy lời khai diễn ra.
Phạm vi biện pháp bảo đảm
Biện pháp theo khoản 1 Điều 242 tập trung vào việc không để người làm chứng nghe nhau khai hoặc tiếp xúc với người có liên quan. Khoản 2 mở rộng thêm tình huống đặc thù: khi lời khai của đương sự và người làm chứng có tác động qua lại, chủ tọa có thể cách ly đương sự với người làm chứng. Điểm đáng chú ý là điều luật không ấn định một hình thức duy nhất, mà trao quyền lựa chọn biện pháp cần thiết phù hợp diễn biến phiên tòa.
Những nhầm lẫn thường gặp
Không nên hiểu rằng cứ có người làm chứng thì bắt buộc phải cách ly ngay từ đầu. Điều luật chỉ cho phép áp dụng khi cần thiết để bảo đảm khách quan, nên chủ tọa vẫn phải cân nhắc tính chất vụ án và khả năng bị tác động của lời khai. Cũng không nên đồng nhất biện pháp này với việc đánh giá trước giá trị chứng cứ; đây chỉ là biện pháp tổ chức tố tụng, còn độ tin cậy của lời khai vẫn phải được xem xét trong tổng thể chứng cứ của vụ án.
Lưu ý khi áp dụng
Giá trị của Điều 242 nằm ở chỗ bảo vệ tính nguyên gốc của lời khai ngay tại phiên tòa, trước khi phát sinh sự “gợi ý” giữa các chủ thể tham gia. Khi thực hiện, chủ tọa cần bảo đảm biện pháp cách ly hoặc ngăn tiếp xúc không làm ảnh hưởng quyền tranh tụng hợp pháp của các bên, nhưng vẫn đủ để giữ độc lập cho lời khai. Trên thực tế, điều này đặc biệt quan trọng trong các vụ việc có nhiều người làm chứng hoặc có quan hệ gần gũi giữa người làm chứng với đương sự.