Điều 240 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Giải quyết yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch
Bình luận Điều 240 BLTTHS 2015 về thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch và ý nghĩa bảo đảm khách quan.
Điều 240. Giải quyết yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch
Trường hợp có người yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch thì Hội đồng xét xử phải xem xét, quyết định theo thủ tục do Bộ luật này quy định và có thể chấp nhận hoặc không chấp nhận; trường hợp không chấp nhận thì phải nêu rõ lý do.
Ý nghĩa của quy định
Điều 240 đặt ra cơ chế kiểm soát tính vô tư của những người trực tiếp tham gia vào hoạt động xét xử và hỗ trợ xét xử. Mục tiêu cốt lõi là ngăn ngừa nguy cơ thiên vị, bảo đảm quyền được xét xử công bằng và giữ vững niềm tin của các bên vào kết quả tố tụng. Quy định này không trao quyền đương nhiên cho người yêu cầu, mà trao cho Hội đồng xét xử quyền xem xét và quyết định trên cơ sở thủ tục luật định.
Điều kiện để yêu cầu được xem xét
Để “kích hoạt” Điều 240, trước hết phải có yêu cầu thay đổi của người tham gia tố tụng hoặc người có quyền, lợi ích liên quan theo trình tự tố tụng. Yêu cầu phải hướng đến đúng đối tượng mà luật cho phép thay đổi, gồm người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch. Điểm mấu chốt là phải có căn cứ cho rằng việc tham gia của họ làm ảnh hưởng đến tính khách quan, chứ không chỉ là sự không hài lòng chủ quan với diễn biến vụ án.
Trọng tâm khi áp dụng
Hội đồng xét xử phải xem xét yêu cầu theo đúng thủ tục do Bộ luật Tố tụng hình sự quy định, tức là không được bỏ qua, trì hoãn hoặc giải quyết tùy nghi. Nếu không chấp nhận, bắt buộc phải nêu rõ lý do để bảo đảm tính minh bạch và tạo cơ sở cho việc kiểm tra tính đúng đắn của quyết định tố tụng. Về bản chất, đây là cơ chế bảo đảm công khai, trách nhiệm giải trình và phòng ngừa lạm quyền trong hoạt động xét xử.
Những hiểu nhầm thường gặp
Không phải cứ có yêu cầu thay đổi là Tòa án phải chấp nhận. Luật chỉ buộc phải xem xét nghiêm túc và ra quyết định có căn cứ; yêu cầu thiếu cơ sở vẫn bị bác. Cũng không nên nhầm Điều 240 với quyền khiếu nại chung về thủ tục, vì đây là cơ chế tố tụng chuyên biệt nhằm xử lý trực tiếp nguy cơ thiếu vô tư của người tiến hành tố tụng và người hỗ trợ tố tụng.
Lưu ý thực tiễn
Khi lập yêu cầu, cần chỉ ra rõ dấu hiệu cụ thể làm phát sinh nghi ngờ về tính khách quan, thay vì nêu nhận định chung chung. Trong thực tiễn, giá trị của Điều 240 nằm ở chỗ buộc Tòa án phải đối diện trực tiếp với vấn đề xung đột lợi ích ngay trong phiên tòa. Đây là một bảo đảm tố tụng quan trọng, nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi yêu cầu được trình bày đúng căn cứ và đúng thời điểm.