Điều 234 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Nội quy phiên tòa

Mục đích của nội quy phiên tòa

Điều 234 đặt ra các chuẩn mực ứng xử tối thiểu trong phòng xử án để bảo đảm sự tôn nghiêm của phiên tòa, an toàn cho Hội đồng xét xử và người tham gia tố tụng. Nội quy này không chỉ bảo vệ trật tự công cộng mà còn là điều kiện để việc xét xử được tiến hành khách quan, không bị tác động, gây rối. Qua đó, quyền xét xử của Tòa án được tôn trọng, định hướng cho mọi chủ thể tham gia phiên tòa hành xử đúng mực.

Các điểm trọng tâm cần nắm

Thứ nhất, kiểm tra an ninh và cấm mang vật nguy hiểm là nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi người khi vào phòng xử án, không phụ thuộc vào tư cách đương sự, luật sư hay người dự khán. Việc loại trừ vũ khí, hung khí, chất nổ, chất cháy, chất độc, chất phóng xạ và đồ vật cấm lưu hành nhằm phòng ngừa nguy cơ bạo lực, phá hoại và đảm bảo an toàn cho hoạt động xét xử. Chỉ vật chứng phục vụ xét xử và vũ khí, công cụ hỗ trợ của lực lượng bảo vệ có thẩm quyền mới được phép hiện diện theo đúng chức năng.

Thứ hai, nghĩa vụ xuất trình giấy tờ và tuân thủ sự điều khiển của Tòa án là điều kiện để tham gia phiên tòa. Người được triệu tập phải đến sớm, xuất trình giấy triệu tập, giấy mời, giấy tờ liên quan cho Thư ký và ngồi đúng vị trí để bảo đảm việc điểm danh, tổ chức phiên tòa chính xác, tránh chậm trễ. Việc đến muộn hoặc không theo hướng dẫn được xử lý thông qua lực lượng bảo vệ, nhấn mạnh tính kỷ luật của phiên tòa.

Thứ ba, trách nhiệm và giới hạn tác nghiệp của nhà báo được quy định rõ ràng. Nhà báo phải tuân theo sự điều khiển của Chủ tọa về khu vực tác nghiệp nhằm tránh ảnh hưởng đến diễn biến xét xử. Ghi âm, ghi hình Hội đồng xét xử phải được Chủ tọa đồng ý; còn đối với đương sự và người tham gia tố tụng khác, sự đồng ý của chính họ là điều kiện bắt buộc. Quy định này cân bằng giữa quyền tiếp cận thông tin, tự do báo chí và quyền về đời tư, hình ảnh, danh dự của các bên.

Thứ tư, yêu cầu về trang phục, thái độ và hành vi trong phòng xử án thể hiện sự tôn trọng Tòa án. Mọi người phải ăn mặc nghiêm chỉnh, giữ trật tự, không hút thuốc, không ăn uống, không sử dụng điện thoại và tránh mọi hành vi ảnh hưởng đến sự tôn nghiêm phiên tòa. Việc không đội mũ, nón, không đeo kính màu là mặc định, trừ trường hợp có lý do chính đáng và được Chủ tọa chấp thuận, nhằm bảo đảm tính nhận diện và sự bình đẳng tượng trưng trước pháp luật.

Thứ năm, nguyên tắc có mặt trong suốt thời gian xét xử đối với người bị triệu tập là để bảo đảm tính liên tục của hoạt động chứng minh, tranh tụng. Chỉ khi có lý do chính đáng và được Chủ tọa đồng ý, họ mới được rời khỏi phòng xử án. Điều này hỗ trợ Tòa án kịp thời xác minh, đối chất, hỏi – đáp, tránh phải hoãn hoặc kéo dài phiên tòa do vắng mặt các chủ thể quan trọng.

Các điều kiện “kích hoạt” việc áp dụng nội quy

Điều 234 áp dụng trong mọi phiên tòa, không cần điều kiện phát sinh đặc biệt. Chỉ cần có hoạt động xét xử và có người vào phòng xử án thì nội quy ngay lập tức được áp dụng. Hành vi vi phạm nội quy, tùy mức độ, là căn cứ để Chủ tọa nhắc nhở, yêu cầu chấm dứt, buộc rời khỏi phòng xử án, lập biên bản hoặc chuyển xử lý theo các quy định về vi phạm trật tự phiên tòa và các quy định xử lý vi phạm hành chính, thậm chí hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành.

Một điều kiện quan trọng khác là quyền quyết định của Chủ tọa phiên tòa. Rất nhiều ngoại lệ (đội mũ, kính màu, ngồi khi hỏi – đáp, cho phép rời phòng xử án, cho phép ghi âm, ghi hình) đều yêu cầu sự đồng ý của Chủ tọa. Điều này làm rõ vai trò trung tâm của Chủ tọa trong tổ chức phiên tòa, đồng thời giúp linh hoạt xử lý các trường hợp đặc thù (người khuyết tật, người bệnh, người cần hỗ trợ đặc biệt).

Những cách hiểu sai thường gặp

Thứ nhất, có quan niệm cho rằng luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi hợp pháp có thể mang điện thoại và tự do sử dụng vì phục vụ công việc. Đây là nhận định sai, bởi nội quy áp dụng cho mọi người trong phòng xử án; việc sử dụng điện thoại, ghi âm, ghi hình phải tuân theo sự điều khiển của Chủ tọa, kể cả đối với luật sư.

Thứ hai, một số người dự khán nghĩ rằng chỉ cần đến đúng giờ khai mạc là đủ, không có nghĩa vụ đến sớm. Trong khi đó, Điều luật yêu cầu người được Tòa án triệu tập phải có mặt và hoàn tất thủ tục với Thư ký trước thời điểm khai mạc (thường là 15 phút), nhằm bảo đảm phiên tòa mở đúng giờ và xác định đầy đủ thành phần tham gia.

Thứ ba, không ít trường hợp cho rằng phiên tòa công khai đồng nghĩa với việc ai cũng có thể vào, kể cả người dưới 16 tuổi. Quy định nội quy khẳng định người dưới 16 tuổi không được vào phòng xử án, trừ khi được Tòa án triệu tập tham gia phiên tòa. Điều này nhằm bảo vệ sự phát triển tâm lý, tránh để người chưa thành niên tiếp xúc tùy tiện với nội dung và không khí tố tụng, nhất là các vụ án nghiêm trọng.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng Điều 234

Người tham gia tố tụng và người dự khán nên chủ động chuẩn bị giấy tờ tùy thân, giấy triệu tập, trang phục phù hợp và đến sớm để làm việc với Thư ký, tránh bị coi là vắng mặt hoặc gây chậm trễ. Người có nhu cầu mang theo thiết bị ghi âm, ghi hình, kính đặc dụng, mũ, nón vì lý do y tế hoặc tôn giáo cần trao đổi và xin ý kiến Chủ tọa, tránh vi phạm nội quy. Nhà báo cần trao đổi trước với Tòa án về kế hoạch tác nghiệp, tôn trọng sự đồng ý của Chủ tọa và của người tham gia tố tụng khi ghi âm, ghi hình.

Về phía Tòa án, việc niêm yết hoặc công bố rõ ràng nội quy phiên tòa, giải thích cho người tham gia tố tụng và người dự khán trước khi khai mạc là rất cần thiết, giúp hạn chế tranh cãi, giảm xung đột. Khi xử lý vi phạm nội quy, Chủ tọa nên lập biên bản, ghi nhận đầy đủ diễn biến, tạo cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp pháp lý tiếp theo, bảo đảm vừa nghiêm minh vừa minh bạch.