Điều 230 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Sự có mặt của người giám định

Vai trò trung tâm của người giám định trong hoạt động xét xử

Điều 230 đặt người giám định vào vị trí nhân chứng chuyên môn, có trách nhiệm giải thích kết luận giám định trước Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, Luật sư và các bên. Việc triệu tập nhằm bảo đảm kết luận giám định không chỉ tồn tại dưới dạng văn bản mà được kiểm tra, chất vấn công khai tại phiên tòa, gắn với nguyên tắc tranh tụng. Nghĩa vụ tham gia phiên tòa theo giấy triệu tập là hệ quả tất yếu của việc chấp nhận thực hiện giám định và ban hành kết luận trong tố tụng hình sự.

Trọng tâm cần nắm khi áp dụng Điều 230

Thứ nhất, đây là nghĩa vụ pháp lý của người giám định, không phải quyền lựa chọn tham gia hay không. Giấy triệu tập của Tòa án là căn cứ phát sinh nghĩa vụ có mặt để trình bày chuyên môn, giải thích các điểm chưa rõ, trả lời chất vấn về phương pháp, cơ sở và kết luận giám định. Thứ hai, Hội đồng xét xử có thẩm quyền đánh giá mức độ cần thiết của sự hiện diện này với việc làm sáng tỏ sự thật và quyết định tiếp tục xét xử hoặc hoãn phiên tòa khi người giám định vắng mặt.

Điều kiện “kích hoạt” nghĩa vụ có mặt

Điều 230 chỉ vận hành khi Tòa án đã ban hành giấy triệu tập hợp lệ đối với người giám định. Không phải mọi vụ án có giám định đều bắt buộc giám định viên phải tham gia phiên tòa; chỉ khi Hội đồng xét xử thấy cần thiết cho việc xét hỏi, tranh tụng thì mới triệu tập. Sau khi được triệu tập, người giám định phải có mặt đúng thời gian, địa điểm; việc vắng mặt không lý do chính đáng có thể là căn cứ để xem xét trách nhiệm theo quy định chung về người tham gia tố tụng vi phạm nghĩa vụ.

Thẩm quyền quyết định vẫn xét xử hay hoãn phiên tòa

Khoản 2 Điều 230 trao cho Hội đồng xét xử quyền cân nhắc giữa yêu cầu bảo đảm chứng cứ chuyên môn và tính liên tục của phiên tòa. Nếu kết luận giám định đã rõ, không cần giải thích thêm, hoặc việc vắng mặt không ảnh hưởng khả năng làm sáng tỏ sự thật, Hội đồng xét xử có thể tiếp tục xét xử trên cơ sở hồ sơ. Ngược lại, khi giám định là chứng cứ then chốt, có tranh chấp về phương pháp hoặc nội dung kết luận, việc hoãn phiên tòa để triệu tập lại người giám định thường là cần thiết nhằm bảo đảm quyền bào chữa và quyền được tranh tụng của các bên.

Các cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng Tòa án bắt buộc phải hoãn phiên tòa mỗi khi người giám định vắng mặt. Điều 230 chỉ giao quyền lựa chọn cho Hội đồng xét xử, không thiết lập nghĩa vụ hoãn tự động. Ngược lại, cũng có quan điểm coi sự có mặt của người giám định là không quan trọng, chỉ cần đọc kết luận trong hồ sơ; cách hiểu này bỏ qua chức năng tranh tụng và đối chất chuyên môn tại phiên tòa, nơi kết luận giám định phải được kiểm tra trực tiếp. Cần phân biệt rõ: nghĩa vụ tham gia phiên tòa là của người giám định, còn việc có hoãn hay không là thẩm quyền đánh giá của Hội đồng xét xử.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng

Trong thực tiễn, Luật sư và các bên cần chú ý đề nghị Tòa án triệu tập người giám định trong những vụ án mà kết luận giám định là căn cứ trọng yếu để buộc tội hoặc gỡ tội. Khi người giám định vắng mặt, cần đặt vấn đề về khả năng làm rõ những điểm tranh luận: nếu không thể kiểm tra trực tiếp, Hội đồng xét xử nên cân nhắc hoãn để bảo đảm tính khách quan của chứng cứ. Đồng thời, người giám định cần chuẩn bị hồ sơ, tài liệu chuyên môn và sẵn sàng trả lời câu hỏi chi tiết, vì trách nhiệm giải thích tại phiên tòa là một phần của nghĩa vụ giám định, không chỉ dừng ở việc ban hành kết luận bằng văn bản.