Điều 226 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Thay thế thành viên Hội đồng xét xử trong trường hợp đặc biệt

1. Mục đích và ý nghĩa của cơ chế thay thế

Điều 226 được thiết kế để xử lý các tình huống phát sinh ngoài dự liệu, khi Thẩm phán hoặc Hội thẩm nhân dân không thể tiếp tục tham gia xét xử nhưng vẫn phải bảo đảm phiên tòa diễn ra liên tục, hợp pháp. Quy định vừa cho phép sử dụng thành viên dự khuyết nhằm tránh phải hoãn, hủy phiên tòa không cần thiết, vừa đặt giới hạn chặt chẽ để không làm ảnh hưởng đến nguyên tắc xét xử trực tiếp, liên tục, công khai và bảo đảm quyền bào chữa. Từ đó, quyền được xét xử bởi Hội đồng xét xử độc lập, khách quan, có đầy đủ thành viên, được đặt lên ưu tiên hàng đầu.

2. Trọng tâm cần nắm về việc sử dụng thành viên dự khuyết

Điều luật chỉ cho phép Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân dự khuyết được tham gia xét xử tiếp vụ án nếu họ có mặt tại phiên tòa từ đầu. Điều kiện "có mặt từ đầu" phản ánh yêu cầu thành viên Hội đồng xét xử phải trực tiếp chứng kiến toàn bộ diễn biến phiên tòa, bao gồm phần xét hỏi, tranh luận, trình bày của các bên. Việc thay thế chỉ hợp lệ khi người dự khuyết đã tham gia từ thời điểm khai mạc phiên tòa, dù chưa phải là thành viên chính thức của Hội đồng xét xử. Nhờ đó, phán quyết sau cùng vẫn căn cứ trên nhận thức trực tiếp của người xét xử, không phải trên hồ sơ hoặc lời tường thuật gián tiếp.

3. Cấu trúc áp dụng khi thay đổi chủ tọa phiên tòa

Đoạn thứ hai khoản 1 Điều 226 đặt ra phương án xử lý đặc biệt khi Hội đồng xét xử có hai Thẩm phán mà Thẩm phán chủ tọa không thể tiếp tục xét xử. Trong trường hợp này, Thẩm phán là thành viên Hội đồng xét xử sẽ được nâng lên làm chủ tọa, còn Thẩm phán dự khuyết được bổ sung làm thành viên. Cách thiết kế bảo đảm Hội đồng xét xử luôn có đủ số lượng Thẩm phán theo quyết định đưa vụ án ra xét xử, đồng thời duy trì một chủ tọa có kinh nghiệm trực tiếp theo dõi toàn bộ phiên tòa. Đây là cơ chế chuyển vị trí nội bộ trong Hội đồng xét xử, gắn liền với việc bổ sung nhân sự dự khuyết, tránh khoảng trống thẩm quyền.

4. Điều kiện “kích hoạt” việc xét xử lại từ đầu

Khoản 2 Điều 226 đặt ra hậu quả pháp lý rõ ràng: nếu không có Thẩm phán hoặc Hội thẩm dự khuyết để thay thế, hoặc phải thay đổi Thẩm phán chủ tọa mà không có Thẩm phán đủ điều kiện thay thế theo khoản 1, thì vụ án buộc phải được xét xử lại từ đầu. "Xét xử lại từ đầu" ở đây không chỉ là đổi lịch phiên tòa, mà là tổ chức lại toàn bộ quá trình xét xử, từ khâu khai mạc, xét hỏi, đến tranh luận và tuyên án. Điều này bảo đảm không có bất kỳ phán quyết nào được ban hành bởi một Hội đồng xét xử không đáp ứng đầy đủ điều kiện về thành phần và quá trình tham gia. Về thực tiễn, đây là hậu quả bắt buộc, không phải quyền lựa chọn của Tòa án hoặc các bên.

5. Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn khá phổ biến là cho rằng chỉ cần có Thẩm phán, Hội thẩm dự khuyết trong quyết định đưa vụ án ra xét xử là đủ để thay thế bất kỳ lúc nào, kể cả khi họ không tham dự phiên tòa từ đầu. Cách hiểu này trái với nội dung Điều 226, làm suy yếu nguyên tắc xét xử trực tiếp và liên tục. Một nhầm lẫn khác là nghĩ rằng, nếu thiếu Thẩm phán hoặc Hội thẩm, Tòa án vẫn có thể tiếp tục xét xử nếu các bên không phản đối; tuy nhiên, thành phần Hội đồng xét xử là điều kiện bắt buộc về tố tụng, không thể được hợp thức hóa bằng sự đồng ý của đương sự hay bị cáo. Ngoài ra, cũng cần tránh suy nghĩ rằng chỉ cần chủ tọa có mặt đầy đủ, việc vắng mặt hoặc thay đổi các thành viên còn lại không ảnh hưởng đến tính hợp pháp của bản án.

6. Lưu ý quan trọng khi áp dụng Điều 226 trong thực tiễn

Khi chuẩn bị phiên tòa có tính chất phức tạp, kéo dài, Tòa án cần bố trí Thẩm phán, Hội thẩm dự khuyết và bảo đảm họ tham dự từ đầu, để có thể áp dụng linh hoạt Điều 226 nếu phát sinh trường hợp đặc biệt. Việc ghi chép biên bản phiên tòa phải thể hiện rõ thời điểm có mặt, chức danh, vai trò của từng Thẩm phán, Hội thẩm, kể cả dự khuyết, nhằm tránh tranh chấp về tính hợp pháp của việc thay thế. Trong trường hợp buộc phải xét xử lại từ đầu, cần nhận diện rõ đây là yêu cầu mang tính bắt buộc về tố tụng, từ đó lên kế hoạch thu thập, đánh giá lại chứng cứ tại phiên tòa sao cho bảo đảm quyền lợi của bị cáo và các bên liên quan. Luật sư và kiểm sát viên cũng cần lưu ý sử dụng Điều 226 như căn cứ để kiến nghị hoãn hoặc xét xử lại khi thành phần Hội đồng xét xử không còn đáp ứng đúng luật.