Điều 225 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Xét xử trực tiếp, bằng lời nói

Ý nghĩa và mục đích của nguyên tắc xét xử trực tiếp

Điều 225 thiết lập nguyên tắc Tòa án phải trực tiếp tiếp cận, đánh giá các tình tiết vụ án tại phiên tòa, thông qua việc nghe trình bày, hỏi – đáp, xem xét và kiểm tra tài liệu, chứng cứ. Nguyên tắc này nhằm hạn chế tình trạng xét xử thuần túy “trên hồ sơ”, bảo đảm phán quyết được xây dựng từ hoạt động xét xử công khai, trực diện. Qua đó, tính minh bạch, khách quan và niềm tin vào hoạt động tư pháp được củng cố.

Các nội dung trọng tâm cần nắm

Xét xử trực tiếp với các chủ thể tham gia tố tụng

Tòa án phải trực tiếp nghe nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, cùng các chủ thể khác tham gia tố tụng. Việc trực tiếp lắng nghe và hỏi – đáp giúp Hội đồng xét xử đánh giá độ tin cậy, sự thống nhất và mâu thuẫn trong lời khai. Đây là cơ sở để đối chiếu với tài liệu, chứng cứ đã thu thập, tránh lệ thuộc một chiều vào hồ sơ.

Tiếp cận và kiểm tra chứng cứ tại phiên tòa

Xét xử trực tiếp bao gồm việc xem xét, kiểm tra tài liệu, chứng cứ ngay tại phiên tòa, dưới sự chứng kiến của các bên. Đương sự và người bảo vệ quyền lợi hợp pháp có điều kiện trình bày quan điểm về chứng cứ, tranh luận về giá trị chứng minh và đề nghị loại trừ chứng cứ không hợp pháp. Tòa án phải điều hành quá trình tranh luận, bảo đảm các bên được trình bày đầy đủ, không bị hạn chế vô lý.

Tranh luận và phát biểu của Kiểm sát viên

Điều 225 còn nhấn mạnh vai trò tranh luận giữa các đương sự và phần phát biểu ý kiến của Kiểm sát viên đại diện Viện kiểm sát tại phiên tòa. Tranh luận là cơ chế kiểm soát, phản biện lập luận và chứng cứ giữa các bên, giúp Hội đồng xét xử nhận diện rõ các điểm đồng thuận, bất đồng. Ý kiến của Kiểm sát viên là nguồn tham khảo quan trọng, nhưng vẫn phải được Hội đồng xét xử cân nhắc độc lập, trên cơ sở toàn bộ diễn biến phiên tòa.

Xét xử bằng lời nói tại phòng xử án

Khoản 2 Điều 225 yêu cầu việc xét xử phải được tiến hành bằng lời nói, tại phòng xử án. Yêu cầu “bằng lời nói” thể hiện trọng tâm là trao đổi, hỏi – đáp, tranh luận trực tiếp, chứ không chỉ đọc văn bản hay xem xét hồ sơ một chiều. Việc xét xử trong phòng xử án đảm bảo tính trang trọng, trật tự, và tạo không gian tố tụng chính thức, khác với các hoạt động tố tụng khác diễn ra ngoài phiên tòa.

Quy định này gián tiếp khẳng định phiên tòa là trung tâm của quá trình giải quyết vụ án dân sự: mọi chứng cứ, ý kiến, yêu cầu, tranh luận cần được “hiện diện” tại phiên tòa để làm cơ sở ra phán quyết. Những nội dung không được đưa ra, không được tranh luận công khai, thường không thể là căn cứ duy nhất để quyết định quyền, nghĩa vụ của đương sự, trừ những trường hợp luật có quy định đặc biệt.

Các nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là coi nguyên tắc xét xử trực tiếp chỉ là hình thức, dẫn đến việc Hội đồng xét xử dựa chủ yếu vào hồ sơ, tranh luận diễn ra sơ sài. Cách hiểu này mâu thuẫn với tinh thần Điều 225, vì làm yếu đi quyền tranh tụng và khả năng tự bảo vệ của đương sự. Một nhầm lẫn khác là cho rằng chỉ cần đọc tài liệu, chứng cứ là đã đáp ứng yêu cầu “trực tiếp”, trong khi điều luật yêu cầu phải kết hợp nghe trình bày, hỏi – đáp và tranh luận.

Cũng cần tránh quan niệm rằng Kiểm sát viên chỉ “phát biểu thủ tục”, không ảnh hưởng đến việc xét xử. Thực tế, nguyên tắc xét xử trực tiếp đòi hỏi ý kiến của Kiểm sát viên phải xuất phát từ chính những gì diễn ra tại phiên tòa và được Hội đồng xét xử cân nhắc trên cùng nền tảng chứng cứ, tranh luận với các bên.

Lưu ý khi áp dụng Điều 225 trong vụ việc cụ thể

Thẩm phán và Hội đồng xét xử cần tổ chức phiên tòa sao cho mọi tình tiết quan trọng đều được trình bày, hỏi – đáp, tranh luận công khai, không chỉ nêu trong đơn từ, bản tự khai. Đương sự và luật sư nên chủ động chuẩn bị lập luận, câu hỏi, phương án đối đáp để tận dụng không gian tranh tụng trực tiếp tại phiên tòa. Nếu xét xử diễn ra hình thức, thiếu hỏi – đáp, thiếu tranh luận, có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của đương sự và là căn cứ để xem xét kháng cáo, kháng nghị về tố tụng.