Điều 188 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Phạm vi khởi kiện

Ý nghĩa và mục đích của quy định về phạm vi khởi kiện

Điều 188 thiết lập cơ chế linh hoạt cho việc xác định phạm vi yêu cầu khởi kiện, cho phép lồng ghép nhiều quan hệ pháp luật và nhiều chủ thể trong một vụ án khi có liên hệ chặt chẽ. Quy định này hướng tới giải quyết tranh chấp một cách toàn diện, tránh tình trạng chia nhỏ vụ việc dẫn đến bản án, quyết định mâu thuẫn nhau. Mục tiêu là nâng cao hiệu quả tố tụng, tiết kiệm nguồn lực cho Tòa án và đương sự, đồng thời bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.

Trọng tâm nội dung cần nắm của Điều 188

Thứ nhất, một nguyên đơn có thể khởi kiện một hoặc nhiều bị đơn, về một hoặc nhiều quan hệ pháp luật có liên quan để giải quyết trong cùng vụ án, nếu các quan hệ này gắn với nhau về chủ thể hoặc về sự kiện pháp lý. Thứ hai, nhiều nguyên đơn có thể cùng khởi kiện một bị đơn (hoặc một cơ quan, tổ chức, cá nhân) về các quan hệ pháp luật có liên quan để Tòa án xem xét chung, qua đó tránh việc mỗi người phải khởi kiện riêng lẻ. Thứ ba, chủ thể khởi kiện được mở rộng theo Điều 187 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của người khác), nhưng khi khởi kiện vẫn tuân theo phạm vi và cách gộp vụ việc được nêu tại Điều 188.

Điều kiện và cấu thành để áp dụng phạm vi khởi kiện

Cốt lõi để áp dụng Điều 188 là yếu tố “nhiều quan hệ pháp luật có liên quan với nhau”, không phải bất kỳ quan hệ nào cũng được gộp. Sự liên quan thường thể hiện ở chỗ cùng phát sinh từ một chuỗi sự kiện, cùng một giao dịch hoặc cùng một hành vi xâm phạm, hoặc cùng nhằm thực hiện, chấm dứt, thay đổi một quan hệ pháp luật trung tâm. Ngoài ra, việc gộp nhiều chủ thể và nhiều quan hệ pháp luật phải bảo đảm Tòa án có thẩm quyền chung, không làm phát sinh xung đột thẩm quyền hoặc gây khó khăn không hợp lý cho việc giải quyết. Nếu việc gộp làm vụ án trở nên phức tạp đến mức khó xem xét trong một quy trình tố tụng, Tòa án có thể tách vụ án theo các quy định tương ứng.

Nhầm lẫn thường gặp về phạm vi khởi kiện

Một nhầm lẫn khá phổ biến là cho rằng nguyên đơn muốn tiết kiệm thời gian thì có thể “gộp” mọi tranh chấp với cùng một người vào một vụ án, dù các quan hệ pháp luật không liên quan. Cách hiểu này không phù hợp với Điều 188, vì chỉ những quan hệ pháp luật có liên hệ nội tại, đủ để Tòa án xem xét chung mới được giải quyết trong cùng vụ án. Sai lầm khác là nghĩ rằng có nhiều người có quyền lợi giống nhau là bắt buộc phải khởi kiện chung; thực tế, pháp luật chỉ trao quyền cùng khởi kiện, không đặt ra nghĩa vụ phải liên kết. Ngoài ra, một số cơ quan, tổ chức theo Điều 187 nhầm lẫn Điều 188 là cơ sở để khởi kiện trong mọi trường hợp; trên thực tế, Điều 188 chỉ điều chỉnh phạm vi khởi kiện, còn quyền khởi kiện của họ phải xuất phát từ Điều 187.

Lưu ý khi vận dụng Điều 188 trong thực tiễn

Khi chuẩn bị đơn khởi kiện, người khởi kiện cần xác định rõ mình có muốn gộp nhiều bị đơn hoặc nhiều quan hệ pháp luật hay không, và phải trình bày mạch lạc mối liên hệ giữa các yêu cầu. Việc nêu rõ nền tảng pháp lý và sự kiện chung giúp Tòa án đánh giá điều kiện thụ lý và xem xét có chấp nhận giải quyết trong cùng vụ án hay không. Đối với trường hợp nhiều người cùng khởi kiện, cần làm rõ tư cách từng người, quyền và nghĩa vụ liên quan, tránh tình trạng có người thực chất là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan nhưng lại được ghi là nguyên đơn. Cơ quan, tổ chức khởi kiện theo Điều 187 khi vận dụng Điều 188 cần đặc biệt chú trọng đến cơ sở đại diện cho lợi ích được bảo vệ, để bảo đảm tính hợp pháp của việc mở rộng phạm vi khởi kiện và tránh bị trả lại đơn vì không đúng tư cách chủ thể.