Điều 187 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Quyền khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích công cộng và lợi ích của Nhà nước

1. Mục tiêu và ý nghĩa của Điều 187

Điều 187 khẳng định chức năng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp không chỉ thuộc về người trực tiếp bị xâm hại mà còn được giao cho các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan. Quy định này nhằm lấp khoảng trống thực tiễn, nơi nhiều đối tượng yếu thế hoặc lợi ích phi cá nhân (lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước) khó tự mình khởi kiện. Qua đó, pháp luật tố tụng dân sự trở thành công cụ kiểm soát, phòng ngừa vi phạm trong các lĩnh vực hôn nhân – gia đình, lao động, bảo vệ người tiêu dùng và quản lý nhà nước.

2. Các nhóm chủ thể và phạm vi quyền khởi kiện

2.1. Cơ quan, tổ chức trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình

Cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam được trao quyền khởi kiện các vụ án hôn nhân và gia đình nhưng phải gắn với nhiệm vụ, quyền hạn và quy định của Luật Hôn nhân và gia đình. Trọng tâm là bảo vệ người yếu thế như phụ nữ, trẻ em, người không có khả năng tự bảo vệ quyền lợi. Việc khởi kiện không phải là quyền chung chung mà bị giới hạn bởi lĩnh vực phụ trách, tránh tình trạng can thiệp tùy tiện vào quan hệ gia đình.

2.2. Tổ chức đại diện tập thể lao động

Tổ chức đại diện tập thể lao động chỉ được khởi kiện vụ án lao động khi cần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể người lao động hoặc khi có sự ủy quyền của người lao động theo quy định pháp luật lao động. Điều này nhấn mạnh yêu cầu về tính đại diện: hoặc đại diện cho tập thể, hoặc đại diện theo ủy quyền cụ thể cho cá nhân. Quyền khởi kiện không mặc nhiên mà phải dựa trên nền tảng quan hệ đại diện hoặc chức năng bảo vệ người lao động đã được pháp luật chuyên ngành ghi nhận.

2.3. Tổ chức xã hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Các tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được trao hai cơ chế khởi kiện: đại diện cho người tiêu dùng cụ thể hoặc tự mình khởi kiện vì lợi ích công cộng theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Khởi kiện vì lợi ích công cộng cho phép xử lý hành vi gây thiệt hại diện rộng, kể cả khi không thể xác định hết từng cá nhân bị thiệt hại. Tuy nhiên, tổ chức phải có tư cách pháp lý và chức năng bảo vệ người tiêu dùng được ghi nhận, tránh nhầm lẫn với các tổ chức xã hội thông thường.

2.4. Cơ quan, tổ chức bảo vệ lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước

Cơ quan, tổ chức trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có thể khởi kiện để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng hoặc lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách. Quyền này chỉ được kích hoạt khi lợi ích chung hoặc lợi ích Nhà nước bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị xâm hại rõ ràng. Điều kiện cốt lõi là mối liên hệ giữa lĩnh vực quản lý của cơ quan, tổ chức với lợi ích cần bảo vệ; không phải bất kỳ cơ quan nào cũng được khởi kiện trong mọi lĩnh vực.

2.5. Cá nhân khởi kiện bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người khác

Cá nhân được phép khởi kiện vụ án hôn nhân và gia đình để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người khác theo Luật Hôn nhân và gia đình, chủ yếu trong các trường hợp người được bảo vệ không thể tự khởi kiện (mất năng lực hành vi, bị hạn chế hoặc bị kiểm soát). Đây là ngoại lệ so với nguyên tắc chung là người có quyền, lợi ích bị xâm phạm tự mình khởi kiện. Cá nhân khởi kiện phải chứng minh quan hệ gắn kết hoặc căn cứ pháp luật cho phép họ đứng ra bảo vệ quyền, lợi ích của người khác.

3. Điều kiện “kích hoạt” quyền khởi kiện theo Điều 187

Thứ nhất, chủ thể khởi kiện phải đúng loại mà Điều 187 và luật chuyên ngành cho phép (cơ quan quản lý, tổ chức đại diện, tổ chức xã hội, cơ quan nhà nước, cá nhân trong các trường hợp đặc biệt). Thứ hai, hành vi khởi kiện phải nằm trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn hoặc chức năng bảo vệ được pháp luật quy định; vượt quá phạm vi này Tòa án có thể bác yêu cầu khởi kiện về mặt tố tụng. Thứ ba, phải có căn cứ cho thấy quyền, lợi ích của người khác, lợi ích công cộng hoặc lợi ích Nhà nước đang bị xâm hại hoặc đe dọa; Điều 187 không tạo ra quyền khởi kiện trừu tượng mà gắn với tranh chấp hoặc yêu cầu cụ thể. Thứ tư, trong các trường hợp yêu cầu ủy quyền (như khởi kiện thay người lao động), phải có chứng cứ về việc ủy quyền hợp lệ theo pháp luật dân sự và lao động.

4. Những cách hiểu sai và nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng bất kỳ tổ chức xã hội, hội nghề nghiệp nào cũng có thể nhân danh người tiêu dùng hoặc người lao động khởi kiện; trong thực tế, chỉ những tổ chức có chức năng được luật chuyên ngành ghi nhận mới có quyền. Một sai lầm khác là coi quyền khởi kiện vì lợi ích công cộng là quyền chung, không cần chứng minh mối liên hệ quản lý với lĩnh vực bị xâm hại, dẫn đến khởi kiện vượt quá thẩm quyền. Cá nhân cũng thường hiểu lầm rằng có thể khởi kiện bảo vệ bất kỳ người thân nào trong mọi loại vụ việc; trong khi Điều 187 chỉ cho phép trong phạm vi hôn nhân và gia đình và phải phù hợp với các điều kiện do Luật Hôn nhân và gia đình đặt ra. Ngoài ra, có trường hợp tổ chức đại diện tập thể lao động khởi kiện nhưng không có văn bản ủy quyền rõ ràng khi đại diện cho cá nhân, gây rủi ro bị Tòa án đình chỉ hoặc trả lại đơn.

5. Lưu ý thực tiễn khi áp dụng Điều 187

Khi viện dẫn Điều 187 để khởi kiện, cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân cần đồng thời chỉ rõ căn cứ của luật chuyên ngành (Luật Hôn nhân và gia đình, Bộ luật Lao động, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, luật chuyên ngành về quản lý nhà nước) chứng minh tư cách chủ thể và phạm vi đại diện. Nội dung đơn khởi kiện cần nêu rõ lợi ích của người khác, lợi ích công cộng hoặc lợi ích Nhà nước bị xâm hại, tránh mô tả chung chung. Đối với trường hợp khởi kiện thay người khác hoặc thay người lao động, phải chuẩn bị đầy đủ giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân, tình trạng năng lực hành vi, hoặc hợp đồng/giấy ủy quyền. Việc áp dụng Điều 187 nên được xem là công cụ bảo vệ người yếu thế và lợi ích chung, không phải kênh để giải quyết tranh chấp thuần túy mang tính cá nhân của chính cơ quan, tổ chức khởi kiện.