Điều 183 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Áp dụng quy định của Bộ luật dân sự về thời hạn

Vị trí và mục đích của Điều 183

Điều 183 là quy định mang tính dẫn chiếu, nhằm bảo đảm sự thống nhất trong cách tính thời hạn giữa Bộ luật Tố tụng hình sự và Bộ luật Dân sự. Thay vì lặp lại kỹ thuật tính thời hạn, điều luật xác định rõ: khi giải quyết các vấn đề về thời hạn tố tụng hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng phải tuân theo cơ chế tính thời hạn đã được Bộ luật Dân sự quy định chi tiết. Cách thiết kế này tránh trùng lặp, tiết kiệm kỹ thuật lập pháp và hạn chế xung đột pháp luật về thời hạn.

Phạm vi áp dụng và cấu thành “kích hoạt”

Điều 183 chỉ “kích hoạt” khi có vấn đề liên quan đến cách tính và thời điểm bắt đầu, kết thúc của một thời hạn tố tụng được Bộ luật Tố tụng hình sự ghi nhận (ví dụ: thời hạn tạm giữ, tạm giam, thời hạn điều tra, truy tố, xét xử, thời hạn kháng cáo, kháng nghị). Khi nội dung điều luật tố tụng chỉ quy định số ngày, tháng, năm, mà không nói rõ cách tính hoặc cách xử lý khi thời hạn rơi vào ngày nghỉ, ngày lễ, thì người áp dụng phải đối chiếu các quy tắc về thời hạn tại Bộ luật Dân sự 2015, như quy định về ngày bắt đầu thời hạn, thời điểm kết thúc, cách xử lý khi thời hạn kết thúc vào ngày nghỉ, ngày lễ.

Những điểm trọng tâm cần nắm

Thứ nhất, Điều 183 không tạo ra thời hạn mới mà chỉ ấn định cách tính thời hạn tố tụng theo Bộ luật Dân sự, người áp dụng phải đọc song song hai bộ luật. Thứ hai, cần quán triệt nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự về thời hạn: thời hạn tính bằng giờ, ngày, tuần, tháng, năm và quy tắc xác định ngày bắt đầu, ngày kết thúc, trong đó có xử lý trường hợp thời hạn kết thúc trùng ngày nghỉ để chuyển sang ngày làm việc kế tiếp. Thứ ba, Điều 183 có giá trị bảo vệ quyền tố tụng của người bị buộc tội, bị hại, người tham gia tố tụng khác, thông qua việc áp dụng thống nhất, minh bạch các quy tắc về thời hạn, hạn chế tuỳ tiện trong thực tiễn.

Nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là coi quy định về thời hạn tố tụng trong Bộ luật Tố tụng hình sự là tự thân đầy đủ, không cần viện dẫn Bộ luật Dân sự, từ đó dẫn đến cách tính thời hạn thiếu chuẩn xác, đặc biệt với ngày cuối cùng rơi vào ngày nghỉ. Nhầm lẫn thứ hai là không phân biệt giữa thời hạn tối đa mà cơ quan tiến hành tố tụng được phép sử dụng và thời hạn quyền mà người tham gia tố tụng được hưởng (ví dụ: thời hạn kháng cáo), khiến việc áp dụng quy tắc về thời điểm bắt đầu, kết thúc quyền tố tụng không phù hợp. Ngoài ra, đôi khi cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng tập quán nội bộ (tính từ ngày ký văn bản, hoặc từ ngày ban hành) thay vì tuân thủ đúng quy tắc tính từ thời điểm pháp luật quy định.

Lưu ý khi áp dụng vào tình huống cụ thể

Khi giải quyết vụ án, trước mỗi mốc thời hạn tố tụng, cần xác định rõ: loại thời hạn (ngày, tháng, năm), thời điểm pháp luật quy định là ngày bắt đầu, và đối chiếu quy tắc kết thúc thời hạn theo Bộ luật Dân sự 2015. Những thời hạn liên quan trực tiếp đến việc thực hiện quyền tố tụng của đương sự (kháng cáo, khiếu nại, đề nghị bào chữa…) cần được tính chặt chẽ, ưu tiên cách hiểu bảo đảm quyền, trên cơ sở tuân thủ đúng quy tắc về thời hạn. Đối với các thời hạn mang tính bắt buộc đối với cơ quan tiến hành tố tụng, việc tính sai thời hạn có thể dẫn đến vi phạm tố tụng, làm căn cứ xem xét trách nhiệm hoặc là lý do để huỷ, sửa quyết định tố tụng ở cấp trên.