Điều 180 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Thủ tục thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng

Vai trò của thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng

Điều 180 thiết kế cơ chế thông báo rộng rãi nhằm bảo đảm quyền được biết và tham gia tố tụng của đương sự trong trường hợp các hình thức cấp, tống đạt, thông báo thông thường không hiệu quả. Quy định này gắn trực tiếp với yêu cầu bảo đảm xét xử công bằng, hạn chế tình trạng giải quyết vụ việc vắng mặt đương sự chỉ do không tiếp cận được thông tin. Đồng thời, việc chuẩn hóa phương thức thông báo trên báo, đài và Cổng thông tin điện tử của Tòa án giúp tăng tính minh bạch, dễ kiểm tra, đối chiếu.

Điều kiện để áp dụng thủ tục thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng

Trọng tâm của Điều 180 là xác định khi nào được phép sử dụng hình thức thông báo đặc biệt này. Thứ nhất, phải có quy định của pháp luật cho phép áp dụng đối với loại việc, loại văn bản cụ thể. Thứ hai, phải có căn cứ xác định việc niêm yết công khai không bảo đảm cho người được thông báo thực sự nhận được thông tin, ví dụ: đương sự không còn cư trú tại địa chỉ, không xác định được nơi ở, hoặc có yếu tố nước ngoài. Việc đánh giá "không bảo đảm" cần được Tòa án ghi nhận rõ trong hồ sơ để tránh lạm dụng, bảo đảm tính hợp lý, cần thiết của biện pháp.

Yêu cầu của đương sự và trách nhiệm về chi phí

Điều 180 còn cho phép kích hoạt thủ tục thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng theo yêu cầu của đương sự khác. Trường hợp này mang tính chủ động của các bên, nhằm thúc đẩy tiến độ giải quyết vụ việc khi một đương sự không thể liên lạc, không hợp tác hoặc cố tình trốn tránh. Tuy nhiên, để hạn chế việc sử dụng hình thức tốn kém một cách tùy tiện, luật đặt ra nguyên tắc chi phí thông báo do chính đương sự yêu cầu chịu, qua đó buộc họ cân nhắc lợi ích – chi phí trước khi đề nghị.

Chuẩn hóa hình thức và phạm vi thông báo

Quy định về việc đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Tòa án, trên báo in trung ương trong ba số liên tiếp và phát trên Đài phát thanh hoặc Đài truyền hình trung ương ba lần liên tiếp tạo nên một tổ hợp hình thức thông báo. Cách thiết kế này nhằm bảo đảm độ phủ thông tin tối đa, giảm thiểu tranh chấp về việc "không biết" do thông báo chỉ xuất hiện trong một kênh hạn chế. Đây cũng là căn cứ quan trọng để xác định thời điểm thông báo có hiệu lực, từ đó tính thời hạn tố tụng liên quan (thời hạn kháng cáo, thời hạn cung cấp chứng cứ, v.v.).

Cách hiểu sai thường gặp và lưu ý áp dụng

Không phải lúc nào cũng được dùng thông báo đại chúng

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ cần đương sự khó liên lạc thì Tòa án đương nhiên được thông báo trên báo, đài. Trên thực tế, Điều 180 đặt điều kiện về căn cứ cho thấy niêm yết công khai không bảo đảm người liên quan nhận thông tin, đồng thời phải phù hợp với quy định của pháp luật tố tụng và các văn bản liên quan. Nếu vẫn còn địa chỉ liên hệ hợp lệ, hoặc có phương thức tống đạt khác hiệu quả hơn, Tòa án cần ưu tiên các phương thức đó để tránh phát sinh chi phí và tranh chấp về thủ tục.

Thông báo là để tiếp cận thông tin, không phải hình thức "trừng phạt"

Một cách hiểu lệch khác là coi việc thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng như một biện pháp mang tính "bêu tên" hoặc gây bất lợi cho đương sự. Về bản chất, thủ tục này chỉ là phương thức tống đạt đặc biệt nhằm bảo đảm quyền được biết trong tố tụng, không phải chế tài. Khi áp dụng, Tòa án cần hạn chế đưa các chi tiết không cần thiết, chỉ nêu thông tin tối thiểu để bảo đảm mục đích tống đạt, tránh ảnh hưởng không hợp lý đến danh dự, uy tín, đời sống riêng tư của đương sự.

Lưu ý thực tiễn cho Tòa án và đương sự

Thứ nhất, cơ quan tiến hành tố tụng cần lập hồ sơ đầy đủ về quá trình tống đạt, niêm yết và các căn cứ lựa chọn thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng, vì đây thường là điểm bị xem xét khi kháng cáo, kháng nghị. Thứ hai, khi yêu cầu áp dụng Điều 180, đương sự nên đánh giá rõ lợi ích đối với tiến độ vụ việc so với chi phí phải chịu, đồng thời chuẩn bị nội dung thông báo ngắn gọn, đúng trọng tâm. Thứ ba, các bên cần lưu ý kiểm tra Cổng thông tin điện tử của Tòa án và các kênh báo, đài nêu trong luật, vì việc không chủ động theo dõi dễ dẫn đến bỏ lỡ thời hạn tố tụng dù Tòa án đã thực hiện thông báo hợp lệ.