Điều 174 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Tính hợp lệ của việc cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng

Ý nghĩa và mục tiêu điều chỉnh

Điều 174 đặt ra chuẩn mực về tính hợp lệ của việc cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng, nhằm bảo đảm quyền bào chữa, quyền được thông tin, đồng thời bảo vệ giá trị các quyết định tố tụng. Khi thủ tục thông báo được tuân thủ theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, văn bản tố tụng mới được coi là ràng buộc và làm phát sinh nghĩa vụ. Qua đó, điều luật tạo ranh giới rõ giữa lỗi của cơ quan tiến hành tố tụng và lỗi của người được thông báo trong trường hợp không thi hành văn bản.

Trọng tâm cần nắm

Thứ nhất, tiêu chí hợp lệ không do cơ quan hoặc cá nhân tự đặt ra mà gắn chặt với quy định cụ thể của BLTTHS về thời hạn, hình thức, chủ thể, phương thức tống đạt. Thứ hai, nghĩa vụ của người thực hiện tống đạt là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, không chỉ là yêu cầu nội bộ, vi phạm có thể làm phát sinh hậu quả vô hiệu hoặc kéo dài tố tụng. Thứ ba, khi đã chứng minh được việc cấp, tống đạt, thông báo hợp lệ, người có nghĩa vụ liên quan không thể viện lý do không biết, không nhận được để né tránh thi hành văn bản tố tụng.

Cấu thành để áp dụng Điều 174

Thứ nhất, tồn tại một văn bản tố tụng thuộc phạm vi điều chỉnh như quyết định khởi tố, lệnh bắt, quyết định đưa vụ án ra xét xử, giấy triệu tập, bản án, quyết định thi hành án... Đây là đối tượng của việc cấp, tống đạt, thông báo.

Thứ hai, việc cấp, tống đạt, thông báo được thực hiện theo đúng trình tự, thủ tục BLTTHS. Bao gồm: đúng chủ thể có thẩm quyền; đúng thời hạn; đúng phương thức (trực tiếp, qua bưu chính, phương tiện điện tử hoặc hình thức khác theo luật); có biên bản, xác nhận hoặc tài liệu chứng minh. Chỉ khi đáp ứng các yêu cầu này, mới kết luận được là “hợp lệ” theo khoản 1 Điều 174.

Thứ ba, xác định rõ chủ thể có nghĩa vụ thi hành văn bản. Đây là người bị buộc tội, người bào chữa, bị hại, người làm chứng, cơ quan, tổ chức liên quan… Khi văn bản đã được cấp, tống đạt, thông báo hợp lệ cho đúng chủ thể, nghĩa vụ thi hành phát sinh và việc không chấp hành sẽ bị xem xét trách nhiệm pháp lý tương ứng.

Những nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là coi việc gửi văn bản qua bất kỳ hình thức nào cũng là tống đạt hợp lệ, miễn là “thực tế” bên kia nhận được. Cách hiểu này bỏ qua yêu cầu về hình thức, thời hạn và chứng cứ chứng minh việc tống đạt theo BLTTHS, dẫn đến nguy cơ tranh chấp về việc đã được thông báo hay chưa. Nhầm lẫn thứ hai là đồng nhất “hợp lệ” với “công bằng”, cho rằng chỉ cần việc tống đạt đúng luật là đủ, không cần xem xét bảo đảm quyền bào chữa và khả năng thực tế tiếp cận văn bản. Trên thực tế, cơ quan tiến hành tố tụng phải vừa tuân thủ hình thức luật định, vừa cân nhắc yếu tố bảo đảm quyền, tránh lạm dụng hình thức để hợp thức hóa thiếu sót.

Lưu ý khi áp dụng vào vụ việc cụ thể

Đối với cơ quan tiến hành tố tụng, cần lưu trữ đầy đủ tài liệu chứng minh quá trình tống đạt: biên bản giao nhận, xác nhận của người nhận, biên lai bưu chính, log gửi qua phương tiện điện tử… Đây là căn cứ để chứng minh sự hợp lệ và đẩy trách nhiệm thi hành sang người liên quan khi họ không chấp hành. Đồng thời, phải lựa chọn phương thức tống đạt phù hợp với điều kiện thực tế của người nhận, tránh chỉ dựa vào hình thức khó bảo đảm tiếp cận thông tin.

Đối với người tham gia tố tụng và người có nghĩa vụ liên quan, cần nhận thức rằng khi văn bản được chứng minh là đã tống đạt hợp lệ, nghĩa vụ thi hành phát sinh ngay cả khi cá nhân không trực tiếp đọc hoặc chậm tiếp cận nội dung. Việc cố tình né tránh nhận, không ký vào biên bản hoặc không liên lạc theo địa chỉ đã đăng ký không làm mất đi tính hợp lệ nếu cơ quan tố tụng đã tuân thủ đúng thủ tục. Trong tranh tụng, nếu muốn phản biện về tính hợp lệ của việc tống đạt, cần chỉ ra rõ sai sót về chủ thể, thời hạn, hình thức hoặc chứng cứ chứng minh tống đạt.