Điều 160 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Nghĩa vụ nộp tiền tạm ứng chi phí giám định

Mục đích và định hướng điều chỉnh của Điều 160

Điều 160 nhằm phân định rõ trách nhiệm tài chính ban đầu khi phát sinh hoạt động giám định trong tố tụng dân sự. Quy định này vừa bảo đảm có nguồn kinh phí để cơ quan giám định thực hiện công việc, vừa hạn chế tình trạng yêu cầu giám định tùy tiện, kéo dài vụ việc. Việc gắn nghĩa vụ nộp tạm ứng với người yêu cầu hoặc chủ thể khởi kiện, kháng cáo còn góp phần đề cao trách nhiệm cân nhắc, lựa chọn chứng cứ và chiến lược tố tụng.

Các trường hợp chính phải nộp tạm ứng chi phí giám định

Trường hợp đương sự yêu cầu Tòa án trưng cầu giám định

Trọng tâm của khoản 1 là nguyên tắc: ai yêu cầu thì người đó phải nộp tạm ứng chi phí giám định, trừ khi có thỏa thuận khác hoặc pháp luật chuyên ngành quy định khác. Đây là cơ chế gắn trách nhiệm tài chính với quyền yêu cầu chứng cứ, tránh việc đương sự yêu cầu giám định nhưng không chịu chi phí. Khi các bên cùng yêu cầu giám định về cùng một đối tượng, pháp luật ấn định mỗi bên chịu một nửa tiền tạm ứng, thể hiện sự chia sẻ rủi ro và trách nhiệm trong việc làm rõ sự thật khách quan.

Trường hợp Tòa án chủ động thấy cần thiết phải giám định

Khoản 2 điều chỉnh tình huống Tòa án tự đánh giá vụ việc và quyết định trưng cầu giám định mà không dựa trên yêu cầu cụ thể của một bên. Trong trường hợp này, nghĩa vụ nộp tạm ứng được gắn với nguyên đơn, người yêu cầu giải quyết việc dân sự hoặc người kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm. Cách thiết kế này phù hợp với logic tố tụng: chủ thể khởi xướng hoặc kéo dài quá trình xét xử (bằng việc kháng cáo) phải gánh vác nghĩa vụ tài chính ban đầu liên quan đến việc làm rõ yêu cầu của mình.

Mối quan hệ với Luật giám định tư pháp

Khoản 3 xử lý tình huống đặc biệt: đương sự đề nghị Tòa án trưng cầu giám định nhưng không được chấp nhận và sau đó tự mình yêu cầu giám định. Khi đó, nghĩa vụ tạm ứng chi phí giám định được dẫn chiếu sang Luật giám định tư pháp. Cách dẫn chiếu này nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa tố tụng dân sự và pháp luật giám định tư pháp về cơ chế đặt hàng, chi trả và thanh toán chi phí cho tổ chức, cá nhân giám định. Người áp dụng luật cần lưu ý đọc song song Điều 160 với các quy định về chi phí giám định, mức thu, cách thu và hoàn trả trong Luật giám định tư pháp.

Điều kiện áp dụng và các lưu ý thực tiễn

Một điều kiện quan trọng để áp dụng Điều 160 là phải không có thỏa thuận khác giữa các đương sự và không có quy định đặc thù khác của pháp luật chuyên ngành. Nếu các bên có thỏa thuận rõ ràng về việc một bên hoặc bên thứ ba chịu chi phí giám định, hoặc một văn bản chuyên ngành (ví dụ trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, bảo hiểm, xây dựng...) có cơ chế riêng, thì thỏa thuận/quy định đó được ưu tiên trước khi quay về cơ chế mặc định của Điều 160.

Trong thực tiễn, một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng Thẩm phán tự quyết định người phải nộp tạm ứng chi phí giám định theo ý chí chủ quan. Trên thực tế, Thẩm phán chỉ được quyền xác định dựa trên các nhóm chủ thể đã được Điều 160 khoanh định (người yêu cầu, nguyên đơn, người yêu cầu việc dân sự, người kháng cáo) và phải kiểm tra trước xem có thỏa thuận, quy định khác hay không. Một nhầm lẫn khác là đánh đồng nghĩa vụ nộp tạm ứng với nghĩa vụ chịu chi phí cuối cùng; trong nhiều trường hợp, sau khi giải quyết vụ án, nghĩa vụ chịu chi phí giám định sẽ được phân bổ lại theo kết quả vụ án và các quy định về án phí, chi phí tố tụng.

Về kỹ thuật áp dụng, luật sư và đương sự cần dự trù chi phí giám định ngay từ giai đoạn lập chiến lược tố tụng, đặc biệt trong các vụ việc phức tạp (tranh chấp xây dựng, tài chính, sở hữu trí tuệ, thương tật...). Khi cân nhắc yêu cầu giám định, cần đánh giá mối quan hệ giữa chi phí dự kiến và giá trị, khả năng tác động của kết luận giám định đến kết quả vụ án. Đồng thời, cần chủ động thỏa thuận trong hợp đồng hoặc thỏa thuận riêng về việc bên nào chịu chi phí giám định khi phát sinh tranh chấp, để khi ra Tòa có cơ sở rõ ràng, tránh tranh cãi về nghĩa vụ nộp tạm ứng.