Điều 158 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Xử lý tiền tạm ứng chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ

Ý nghĩa của quy định

Điều 158 thể hiện cách tiếp cận rất thực tiễn của tố tụng dân sự: bên nào phải chịu chi phí theo quyết định của Tòa án thì bên đó phải gánh hậu quả tài chính tương ứng. Khoản tiền tạm ứng chỉ là cơ chế tạm thời để bảo đảm cho hoạt động xem xét, thẩm định tại chỗ được tiến hành, không làm thay đổi bản chất nghĩa vụ chịu chi phí sau cùng.

Quy định này nhằm ngăn việc một bên phải ứng trước nhưng cuối cùng vẫn không được hoàn trả dù không phải là người chịu chi phí. Đồng thời, nó cũng bảo đảm rằng nếu chi phí thực tế vượt quá số đã tạm ứng thì nghĩa vụ thanh toán phần còn thiếu vẫn được thực hiện đầy đủ.

Điều kiện để áp dụng

Muốn áp dụng Điều 158, trước hết phải có việc xem xét, thẩm định tại chỗ được Tòa án tiến hành trong vụ án dân sự. Tiếp đó, Tòa án phải có quyết định xác định rõ người chịu chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ. Chỉ khi có hai yếu tố này, mới phát sinh việc hoàn trả, nộp thêm hoặc nhận lại phần chênh lệch.

Điểm cần lưu ý là Điều 158 không điều chỉnh mọi loại chi phí tố tụng, mà chỉ áp dụng riêng đối với chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ. Vì vậy, không được suy rộng cơ chế này sang án phí, lệ phí hoặc các khoản chi phí tố tụng khác nếu văn bản tố tụng không có quy định tương ứng.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Trường hợp người nộp tạm ứng không phải là người chịu chi phí cuối cùng, bên phải chịu chi phí theo quyết định của Tòa án phải hoàn trả số tiền đã ứng. Đây là nguyên tắc hoàn trả sau phân định trách nhiệm, không phụ thuộc vào việc khoản tiền đó do đương sự nào đã nộp ban đầu.

Nếu người nộp tạm ứng đồng thời là người phải chịu chi phí, số tiền đã nộp chỉ được xem là khoản dự trù ban đầu. Khi chi phí thực tế cao hơn, họ phải nộp bổ sung; khi chi phí thực tế thấp hơn, họ được nhận lại phần dư theo quyết định của Tòa án.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng người đã nộp tạm ứng luôn là người cuối cùng phải chịu toàn bộ chi phí. Thực tế, nghĩa vụ chịu chi phí được xác định theo quyết định của Tòa án, không mặc nhiên trùng với người đã nộp tiền ban đầu.

Một nhầm lẫn khác là coi khoản tạm ứng như khoản thanh toán cố định, đã nộp thì không điều chỉnh nữa. Cách hiểu này không đúng, vì Điều 158 cho phép bù thêm khi thiếu và hoàn trả khi thừa, bảo đảm khớp với chi phí thực tế.

Lưu ý thực tiễn

Khi áp dụng điều luật này, cần đối chiếu đồng thời giữa biên lai tạm ứng, chứng từ chi phí thực tế và quyết định của Tòa án về người chịu chi phí. Thiếu một trong ba yếu tố này, việc thanh toán hoặc hoàn trả dễ phát sinh tranh chấp.

Trong thực tiễn, phần quan trọng nhất không nằm ở việc đã tạm ứng bao nhiêu, mà ở việc Tòa án xác định ai là người phải gánh chi phí và chi phí thực tế là bao nhiêu. Đây là căn cứ trực tiếp để xử lý khoản chênh lệch một cách đúng luật và minh bạch.