Điều 153 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Nghĩa vụ chịu chi phí ủy thác tư pháp ra nước ngoài

1. Mục đích và ý nghĩa của việc phân bổ chi phí

Điều 153 nhằm thiết lập cơ chế phân bổ chi phí ủy thác tư pháp ra nước ngoài rõ ràng, nhất quán, tránh tranh chấp thứ cấp về tiền tố tụng. Quy định gắn nghĩa vụ chi phí với người khởi xướng, hưởng lợi hoặc làm phát sinh thủ tục ủy thác, qua đó bảo đảm nguyên tắc chịu trách nhiệm về yêu cầu của mình trong tố tụng dân sự. Đồng thời, điều luật khuyến khích đương sự cân nhắc kỹ giữa lợi ích mong muốn và chi phí phát sinh khi có yếu tố nước ngoài.

2. Nguyên tắc chung: gắn chi phí với kết quả yêu cầu

Khoản 1 thể hiện nguyên tắc cơ bản: nếu yêu cầu của đương sự không được Tòa án chấp nhận thì họ phải chịu chi phí ủy thác. Trọng tâm là mối liên hệ giữa chi phí bỏ ra để thực hiện ủy thác và kết quả pháp lý của yêu cầu. Quy định này phân biệt với án phí, lệ phí: án phí gắn với bản án, còn chi phí ủy thác là khoản độc lập, phát sinh do cần thực hiện thủ tục tố tụng với cơ quan, tổ chức nước ngoài. Người áp dụng cần tách bạch hai loại nghĩa vụ để tránh nhầm lẫn.

3. Chia tài sản chung: phân bổ theo tỷ lệ giá trị phần được chia

Khoản 2 đặt ra cơ chế phân bổ theo tỷ lệ giá trị tài sản thay vì theo tư cách nguyên đơn, bị đơn. Trong yêu cầu chia tài sản chung, mỗi người được chia tài sản phải chịu chi phí tương ứng với phần giá trị họ nhận được, phản ánh nguyên tắc lợi ích – nghĩa vụ tương ứng. Lưu ý quan trọng là chi phí không phụ thuộc vào việc ai là người khởi kiện; sau khi chia, việc phân bổ chi phí phải căn cứ vào kết quả chia tài sản theo bản án, quyết định. Đây là điểm dễ bị hiểu sai nếu chỉ nhìn vào tư cách tố tụng mà bỏ qua tiêu chí giá trị tài sản được hưởng.

4. Vụ án ly hôn: nguyên tắc đặc thù

Khoản 3 thiết lập chế độ đặc thù cho vụ án ly hôn. Trong ly hôn đơn phương, nguyên đơn phải nộp chi phí ủy thác tư pháp ra nước ngoài, không phụ thuộc Tòa án có chấp nhận hay không yêu cầu, thể hiện quan điểm người khởi xướng chấm dứt hôn nhân chịu rủi ro chi phí liên quan đến yếu tố nước ngoài. Đối với thuận tình ly hôn, mỗi bên chịu một nửa chi phí, phù hợp tính chất đồng thuận, không đặt nặng yếu tố “thắng – thua” trong quan hệ hôn nhân. Khi tư vấn, cần giải thích rõ cho đương sự rằng đây là quy tắc riêng của ly hôn, không áp dụng cơ chế “thua chịu” như các tranh chấp dân sự khác.

5. Đình chỉ vụ án, phúc thẩm: người làm phát sinh thủ tục chịu chi phí

Khoản 4 và khoản 5 quy định việc phân bổ chi phí trong trường hợp đình chỉ giải quyết vụ án, đình chỉ xét xử phúc thẩm. Theo đó, nguyên đơn hoặc người kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm phải chịu chi phí ủy thác khi việc giải quyết bị đình chỉ theo các căn cứ được viện dẫn trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Nguyên tắc xuyên suốt là: người làm phát sinh yêu cầu tố tụng dẫn đến ủy thác mà vụ việc lại không tiếp tục giải quyết thì phải chịu chi phí. Đối với các trường hợp đình chỉ khác, người yêu cầu phải chịu, giúp tránh việc đương sự lạm dụng quyền yêu cầu tòa án, rồi sau đó đình chỉ mà không gánh trách nhiệm chi phí.

6. Điều kiện áp dụng và lưu ý thực tiễn

Điều 153 chỉ áp dụng khi phát sinh ủy thác tư pháp ra nước ngoài, tức là có yêu cầu thực hiện hoạt động tố tụng với cơ quan, tổ chức có thẩm quyền tại nước ngoài theo quy định về tương trợ tư pháp. Không phải mọi vụ việc có yếu tố nước ngoài đều phát sinh chi phí này; chỉ khi tòa án thực hiện ủy thác (tống đạt, thu thập chứng cứ, lấy lời khai…) mới đặt vấn đề phân bổ chi phí theo Điều 153. Trong thực tiễn, nhầm lẫn thường gặp là coi chi phí ủy thác như một phần án phí hoặc lệ phí tòa án, dẫn đến sai sót khi tính toán nghĩa vụ tài chính và thỏa thuận với khách hàng. Khi áp dụng, cần kiểm tra: (i) có quyết định, yêu cầu ủy thác tư pháp ra nước ngoài hay không; (ii) loại vụ việc cụ thể (chia tài sản, ly hôn, kháng cáo phúc thẩm, đình chỉ…); (iii) chủ thể đã khởi xướng hoặc hưởng lợi từ việc giải quyết để xác định đúng người chịu chi phí.