Điều 144 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Xử lý tiền tạm ứng án phí, tiền tạm ứng lệ phí, án phí, lệ phí thu được

1. Mục đích quản lý và bảo đảm tính minh bạch tài chính

Điều 144 thiết lập cơ chế xử lý tài chính đối với tiền tạm ứng án phí, tiền tạm ứng lệ phí, án phí, lệ phí thu được

2. Phân biệt bản chất tiền tạm ứng với án phí, lệ phí thu được

Điểm cốt lõi cần nắm là sự khác nhau giữa tiền tạm ứngán phí, lệ phí phải nộp

3. Cấu thành để xử lý tiền tạm ứng và khoản thu

3.1. Đối với án phí, lệ phí thu được

Đối với án phí, lệ phí đã xác định phải nộp (không còn là tạm ứng), Điều 144 yêu cầu nộp đầy đủ, kịp thời vào ngân sách nhà nước tại kho bạc nhà nước. Điều kiện “thu được” thể hiện khoản này đã được cơ quan có thẩm quyền thu đúng quy định, không còn tranh chấp về nghĩa vụ nộp. Việc nộp chậm hoặc không nộp là vi phạm chế độ quản lý tài chính, dễ phát sinh trách nhiệm kỷ luật, trách nhiệm vật chất của người có nghĩa vụ quản lý.

3.2. Đối với tiền tạm ứng án phí, lệ phí

Tiền tạm ứng phải được nộp cho cơ quan thi hành án có thẩm quyền, đồng thời gửi vào tài khoản tạm giữ tại kho bạc nhà nước. Việc “rút ra để thi hành án theo quyết định của Tòa án” là khâu chuyển hóa: dựa trên nội dung bản án, quyết định, cơ quan thi hành án xác định phần phải nộp vào ngân sách và phần phải hoàn trả cho đương sự. Điều luật chỉ “kích hoạt” nghĩa vụ nộp vào ngân sách ngay sau khi bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật và xác định người nộp tạm ứng phải chịu án phí, lệ phí.

4. Một số nhầm lẫn thực tiễn cần tránh

Nhầm lẫn thường gặp là coi tiền tạm ứng án phí, lệ phí đã nộp là đương nhiên thuộc về Nhà nước, kể cả khi vụ án bị đình chỉ hoặc đương sự không phải chịu án phí theo bản án, quyết định. Điều 144 khẳng định rõ quyền được hoàn trả của người đã nộp tạm ứng trong trường hợp được tuyên không phải chịu hoặc chịu ít hơn số đã tạm nộp. Sai lầm khác là để Tòa án trực tiếp “giữ” tiền tạm ứng, không chuyển cho cơ quan thi hành án và kho bạc, dẫn đến vi phạm chế độ tài chính và nguy cơ trách nhiệm. Cũng cần tránh việc xử lý tiền tạm ứng trước khi bản án, quyết định có hiệu lực, vì chưa có căn cứ pháp lý xác định nghĩa vụ án phí, lệ phí cuối cùng.

5. Xử lý tiền tạm ứng khi vụ việc bị tạm đình chỉ

Điều 144 quy định trường hợp giải quyết vụ việc dân sự bị tạm đình chỉ, tiền tạm ứng án phí, lệ phí đã nộp sẽ được xử lý khi vụ việc được tiếp tục giải quyết. Nghĩa là trong thời gian tạm đình chỉ, khoản tiền này vẫn ở trạng thái tạm giữ, chưa được coi là khoản thu ngân sách, cũng chưa phải khoản hoàn trả, trừ khi có quyết định khác về việc chấm dứt vụ việc. Khi vụ việc được tiếp tục, việc xử lý tiền tạm ứng vẫn tuân theo logic chung: căn cứ vào bản án, quyết định cuối cùng để xác định phần nộp ngân sách và phần hoàn trả.

6. Lưu ý khi áp dụng trong thực tế

Trong áp dụng thực tiễn, cần bảo đảm đúng trình tự: Tòa án thu tạm ứng theo quy định, cơ quan thi hành án quản lý và gửi vào kho bạc, chỉ rút và xử lý sau khi có bản án, quyết định có hiệu lực. Đương sự cần lưu giữ chứng từ nộp tiền tạm ứng để làm căn cứ yêu cầu hoàn trả khi được tuyên không phải chịu hoặc chịu ít án phí, lệ phí hơn số tạm ứng. Các cơ quan tiến hành tố tụng và thi hành án phải tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc “nộp đầy đủ, kịp thời” đối với khoản án phí, lệ phí thu được để tránh phát sinh trách nhiệm và bảo đảm tính liêm chính trong hoạt động tư pháp.