Điều 128 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Cấm xuất cảnh đối với người có nghĩa vụ

1. Mục đích và định hướng điều chỉnh

Quy định cấm xuất cảnh nhằm bảo đảm người có nghĩa vụ không né tránh việc tham gia tố tụng và thi hành án, từ đó bảo vệ hiệu quả quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, cơ quan, tổ chức, cá nhân. Biện pháp này đặt trong nhóm các biện pháp bảo đảm giải quyết vụ án, thiên về bảo vệ quá trình tố tụng hơn là trừng phạt. Do tính chất ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự do đi lại, Điều 128 được xây dựng theo hướng chỉ áp dụng khi có căn cứ rõ ràng và gắn với lợi ích cần bảo vệ.

2. Điều kiện kích hoạt biện pháp cấm xuất cảnh

Điều 128 không cho phép cấm xuất cảnh rộng rãi đối với mọi người có nghĩa vụ mà phải đồng thời thỏa mãn hai nhóm điều kiện. Thứ nhất, vụ án đang giải quyết có liên quan đến nghĩa vụ của người đó đối với Nhà nước, cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân, hoặc nhằm bảo đảm việc thi hành án đối với họ. Thứ hai, việc xuất cảnh của họ có nguy cơ ảnh hưởng xấu đến việc giải quyết vụ án, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan hoặc làm suy giảm khả năng thi hành án. Chỉ khi đồng thời có quan hệ nghĩa vụ và nguy cơ ảnh hưởng thì biện pháp này mới được kích hoạt chính đáng.

3. Trọng tâm cần nắm khi áp dụng Điều 128

Trọng tâm của Điều 128 là mối quan hệ nhân quả giữa hành vi xuất cảnh dự kiến và nguy cơ cản trở giải quyết vụ án hoặc thi hành án. Chủ thể áp dụng phải chứng minh được rằng nếu cho xuất cảnh thì khả năng tham gia tố tụng, cung cấp chứng cứ, thực hiện nghĩa vụ thanh toán hoặc giao tài sản sẽ bị ảnh hưởng đáng kể. Việc đánh giá không chỉ dựa vào phỏng đoán mà cần căn cứ cụ thể: thời gian dự kiến vắng mặt, tính chất nghĩa vụ, giá trị tài sản, tình trạng chấp hành nghĩa vụ trước đó. Đây là cơ sở để hạn chế tùy tiện trong áp dụng và bảo đảm tương xứng giữa biện pháp và mục tiêu bảo vệ.

4. Các cách hiểu sai và nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là coi cấm xuất cảnh như hình thức xử phạt hay biện pháp cưỡng chế tài sản, trong khi bản chất là biện pháp bảo đảm tố tụng và thi hành án. Việc người có nghĩa vụ bị kiện, hoặc có khoản nợ đang tranh chấp, không đương nhiên dẫn đến cấm xuất cảnh nếu không chứng minh được yếu tố ảnh hưởng nêu tại Điều luật. Ngoài ra, có quan điểm cho rằng chỉ cần nguyên đơn lo ngại bị đơn bỏ trốn là đủ để cấm xuất cảnh, nhưng lo ngại chủ quan nếu không kèm theo dữ liệu, chứng cứ cụ thể thì không đáp ứng yêu cầu căn cứ. Cũng cần tránh hiểu rằng biện pháp này áp dụng vô thời hạn; trên thực tế, thời hạn phải gắn với tiến độ giải quyết vụ án hoặc thi hành án, bảo đảm không xâm phạm quá mức quyền tự do đi lại.

5. Lưu ý thực tiễn khi áp dụng trong từng vụ việc

Khi đề nghị cấm xuất cảnh, người yêu cầu cần trình bày rõ mối liên hệ giữa nghĩa vụ đang tranh chấp và nguy cơ thất bại trong giải quyết, thi hành án nếu người có nghĩa vụ rời khỏi lãnh thổ. Hồ sơ nên kèm chứng cứ về kế hoạch xuất cảnh, tình trạng không hợp tác, dấu hiệu tẩu tán tài sản hoặc né tránh thi hành nghĩa vụ để tăng tính thuyết phục. Cơ quan tiến hành tố tụng phải cân nhắc kỹ giữa lợi ích cần bảo vệ và quyền tự do đi lại, tránh áp dụng theo hướng “an toàn cho cơ quan” nhưng gây thiệt hại không cần thiết cho đương sự. Biện pháp cấm xuất cảnh cũng nên được rà soát định kỳ, khi căn cứ không còn thì phải kịp thời hủy bỏ để bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu công lý và quyền con người.