Điều 122 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp

Mục đích và ý nghĩa của việc cấm thay đổi hiện trạng

Quy định cấm thay đổi hiện trạng tài sản tranh chấp bảo vệ tính hiệu lực thực tế của bản án, tránh tình trạng bản án tuyên trên một tài sản nhưng thực tế đã bị phá dỡ, chia nhỏ, xây dựng mới hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng. Quy định này đồng thời ngăn ngừa hành vi lạm dụng quyền chiếm hữu để tạo lợi thế trong tranh chấp, buộc các bên giữ nguyên trạng cho đến khi có phán quyết hoặc quyết định tố tụng phù hợp. Về bản chất, đây là biện pháp bảo toàn đối tượng tranh chấp, gắn chặt với yêu cầu bảo đảm thi hành án và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bên còn lại.

Các điều kiện kích hoạt áp dụng Điều 122

Để áp dụng cấm thay đổi hiện trạng, cơ quan tiến hành tố tụng phải có căn cứ cho thấy người đang chiếm hữu hoặc giữ tài sản có hành vi làm thay đổi hiện trạng, như tháo gỡ, lắp ghép, xây dựng thêm hoặc hành vi tương tự làm biến dạng tài sản. Yếu tố “tài sản đang tranh chấp” là điều kiện tiên quyết: tài sản phải nằm trong phạm vi vụ án đang được thụ lý, giải quyết. Ngoài ra, hành vi bị cấm không giới hạn ở các ví dụ nêu trong luật; bất kỳ hành vi nào dẫn đến thay đổi cấu trúc, diện tích, công năng, giá trị sử dụng của tài sản đều có thể được xem xét.

Phạm vi và nội hàm của “thay đổi hiện trạng”

Không phải mọi thay đổi đều bị cấm

Thay đổi hiện trạng được hiểu là những tác động làm biến đổi đáng kể tình trạng vật chất, cấu trúc, công năng hoặc giá trị của tài sản, ảnh hưởng đến kết quả giải quyết tranh chấp. Các hoạt động bảo trì, sửa chữa nhỏ, khắc phục hư hỏng thông thường mà không làm biến dạng tài sản hoặc không làm thay đổi yếu tố tranh chấp thường không bị coi là vi phạm tinh thần Điều 122. Tuy nhiên, nếu việc “sửa chữa” trên thực tế là cải tạo, mở rộng, xây thêm tầng, chia nhỏ diện tích thì sẽ thuộc phạm vi cấm và có nguy cơ bị xem là hành vi vi phạm.

Đối tượng bị ràng buộc chủ yếu là người đang chiếm hữu, giữ tài sản

Trọng tâm của Điều 122 đặt vào người đang thực tế chiếm hữu hoặc giữ tài sản, vì họ có khả năng trực tiếp tác động đến hiện trạng. Người không trực tiếp chiếm hữu nhưng thực hiện hành vi thông qua bên thứ ba (nhà thầu xây dựng, người thuê, người quản lý…) vẫn có thể bị xem là chủ thể thực hiện hành vi làm thay đổi hiện trạng, nếu chứng minh được sự chỉ đạo hoặc chấp thuận. Điều này giúp tránh việc lách luật thông qua việc “nhờ người khác” thực hiện các hoạt động cải tạo tài sản.

Các nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ khi đã có quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời thì mới bị cấm thay đổi hiện trạng. Trên thực tế, Điều 122 thiết lập một nguyên tắc chung trong quá trình giải quyết vụ án; việc có hay không biện pháp khẩn cấp tạm thời là vấn đề bổ sung để tăng cường hiệu lực cưỡng chế. Nhầm lẫn thứ hai là coi mọi giao dịch liên quan đến tài sản (như chuyển nhượng, cho thuê)自动 bị xem là thay đổi hiện trạng; thực tế cần phân biệt giữa việc thay đổi tình trạng pháp lý (quyền) và thay đổi tình trạng vật chất (hiện trạng). Không phải mọi giao dịch dân sự đều đồng nghĩa với việc thay đổi hiện trạng theo nghĩa của Điều 122.

Lưu ý quan trọng khi áp dụng vào vụ việc cụ thể

Thứ nhất, cần thu thập chứng cứ kịp thời về hiện trạng tài sản (biên bản xem xét thẩm định tại chỗ, hình ảnh, video, tài liệu kỹ thuật…) trước và sau khi xuất hiện hành vi nghi vấn để chứng minh sự thay đổi. Thứ hai, khi phát hiện hành vi làm thay đổi hiện trạng, đương sự nên chủ động đề nghị Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời hoặc biện pháp phù hợp khác theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, để ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra. Thứ ba, bên đang chiếm hữu tài sản cần hết sức thận trọng trong mọi hoạt động xây dựng, cải tạo, tránh thực hiện các hành vi có thể bị đánh giá là cố ý làm biến dạng đối tượng tranh chấp, gây bất lợi cho chính mình trong quá trình xét xử và thi hành án.