Điều 117 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ bị xâm phạm

Ý nghĩa và mục đích của cơ chế buộc thực hiện trước

Quy định tại Điều 117 BLTTDS 2015 thiết lập một cơ chế bảo vệ khẩn cấp đối với người bị xâm phạm tính mạng, sức khỏe trong quá trình giải quyết vụ án dân sự. Mục đích chính là bảo đảm nạn nhân và gia đình có nguồn bù đắp chi phí chữa trị, sinh hoạt tối thiểu, thay vì phải chờ đến khi bản án, quyết định có hiệu lực mới được bồi thường. Cơ chế này đồng thời ngăn ngừa tình trạng bên gây thiệt hại lợi dụng thời gian tố tụng để tẩu tán tài sản hoặc trì hoãn nghĩa vụ bồi thường.

Điều kiện trọng tâm để áp dụng Điều 117

Thứ nhất, vụ án phải có yêu cầu bồi thường thiệt hại liên quan trực tiếp đến việc xâm phạm tính mạng, sức khỏe, có căn cứ về thiệt hại và về hành vi gây thiệt hại. Thứ hai, yêu cầu buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ bồi thường thường gắn với nhu cầu cấp thiết của người bị thiệt hại (chi phí chữa bệnh, chăm sóc, sinh hoạt…). Thứ ba, Tòa án chỉ buộc thực hiện một phần nghĩa vụ, dựa trên tài liệu, chứng cứ bước đầu về thiệt hại, tránh vượt quá phạm vi có thể xác định ở giai đoạn chưa kết thúc giải quyết vụ án.

Phạm vi và giới hạn của nghĩa vụ bồi thường thực hiện trước

Buộc thực hiện trước là nghĩa vụ mang tính tạm thời, nhưng có hiệu lực thi hành độc lập và có thể được điều chỉnh trong bản án, quyết định cuối cùng. Việc ấn định mức bồi thường thực hiện trước cần căn cứ chi phí thiết yếu, rõ ràng, như viện phí, chi phí điều dưỡng, khoản mất thu nhập tối thiểu… Tòa án không sử dụng cơ chế này để giải quyết toàn bộ tranh chấp bồi thường, mà chỉ xử lý phần nghĩa vụ cấp bách, do đó các khoản thiệt hại phức tạp, khó lượng hóa thường được để lại cho giai đoạn xét xử chính.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng Điều 117 chỉ áp dụng trong vụ án hình sự, trong khi bản chất là quy định tố tụng dân sự khi có yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng hoặc trong hợp đồng liên quan đến tính mạng, sức khỏe. Cũng có quan điểm hiểu sai đây là biện pháp trừng phạt người gây thiệt hại; thực chất, quy định nhắm đến bảo vệ người bị thiệt hại, còn việc xác định lỗi, mức bồi thường cuối cùng vẫn theo các quy định tại Bộ luật Dân sự. Ngoài ra, việc buộc thực hiện trước không đồng nghĩa với việc đã xác định dứt khoát toàn bộ trách nhiệm, nên không được coi là căn cứ để miễn trừ hoặc suy diễn về kết quả xét xử.

Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn

Khi đề nghị áp dụng Điều 117, người bị thiệt hại cần chuẩn bị chứng cứ về thiệt hại thực tế, tính cấp thiết của nhu cầu bồi thường trước và mối liên hệ giữa thiệt hại với hành vi xâm phạm. Tòa án cần cân nhắc cân bằng giữa bảo vệ kịp thời quyền lợi của nạn nhân và nguy cơ gây thiệt hại cho bên bị buộc bồi thường nếu sau này kết quả xét xử thay đổi. Vì vậy, mức nghĩa vụ thực hiện trước nên được xác định thận trọng, có thể dưới dạng khoản tạm ứng bồi thường, kèm quyền điều chỉnh, cấn trừ trong bản án, quyết định cuối cùng.