Điều 116 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng

Bản chất và mục đích của biện pháp buộc thực hiện trước

Điều 116 quy định một biện pháp tố tụng mang tính khẩn cấp nhằm bảo đảm nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng trong thời gian vụ án chưa có bản án, quyết định cuối cùng. Trọng tâm không phải là giải quyết dứt điểm tranh chấp nghĩa vụ cấp dưỡng, mà là duy trì tối thiểu điều kiện sức khỏe, đời sống cho người được cấp dưỡng khi có căn cứ rõ ràng về yêu cầu cấp dưỡng. Cơ chế này phản ánh ưu tiên bảo vệ nhóm yếu thế (trẻ em, người già, người mất khả năng lao động...).

Các điều kiện cốt lõi để áp dụng Điều 116

Biện pháp buộc thực hiện trước không áp dụng tự động, mà phải đáp ứng đồng thời các yếu tố: (i) vụ án đang giải quyết có yêu cầu cấp dưỡng là một nội dung tranh chấp; (ii) Tòa án xét thấy yêu cầu cấp dưỡng có căn cứ, tức người yêu cầu đưa ra được chứng cứ đủ để đánh giá sơ bộ về nghĩa vụ cấp dưỡng; (iii) nếu không thực hiện ngay một phần nghĩa vụ thì sức khỏe, đời sống người được cấp dưỡng bị ảnh hưởng ở mức đáng kể. Thiếu một trong các điều kiện trên, việc áp dụng biện pháp sẽ không phù hợp với tinh thần Điều 116.

Phạm vi “một phần nghĩa vụ” và cách xác định

Điều luật chỉ cho phép buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ, không phải toàn bộ nghĩa vụ cấp dưỡng đang tranh chấp. Tòa án cần cân nhắc giữa nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng và khả năng tài chính, thu nhập của người có nghĩa vụ để xác định mức tạm thực hiện phù hợp. Mục đích là bảo đảm nhu cầu tối thiểu, tránh lạm dụng để biến biện pháp tạm thời thành việc giải quyết toàn diện nghĩa vụ cấp dưỡng trước khi xem xét đầy đủ hồ sơ vụ án.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là coi quyết định buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng như bản án cuối cùng về cấp dưỡng. Trên thực tế, đây chỉ là quyết định tố tụng mang tính tạm thời, có thể được điều chỉnh, hủy bỏ hoặc thay thế bởi bản án, quyết định khác sau khi vụ án được giải quyết. Ngoài ra, bên có nghĩa vụ đôi khi cho rằng chỉ cần đang khó khăn tài chính là không thể bị buộc thực hiện trước; cách hiểu này không đúng, vì Tòa án vẫn có thể ấn định một phần nghĩa vụ phù hợp với khả năng thực tế, miễn bảo đảm yêu cầu bảo vệ người được cấp dưỡng.

Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn

Người yêu cầu cấp dưỡng cần chủ động chứng minh: hoàn cảnh kinh tế, chi phí sinh hoạt tối thiểu, nhu cầu chăm sóc sức khỏe, học tập, và rủi ro cụ thể nếu không được cấp dưỡng ngay. Hồ sơ càng rõ, Tòa án càng dễ đánh giá yêu cầu là “có căn cứ” theo tinh thần Điều 116. Về phía Tòa án, việc áp dụng biện pháp phải gắn với đánh giá đầy đủ nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, đời sống, tránh cả hai thái cực: ngại áp dụng dẫn đến bỏ lọt bảo vệ, hoặc áp dụng tràn lan khiến biện pháp trở thành công cụ gây áp lực không chính đáng trong tranh chấp hôn nhân, gia đình.