Điều 115 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Giao người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi cho cá nhân hoặc tổ chức trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục

Mục đích và ý nghĩa của Điều 115

Điều 115 nhằm lấp khoảng trống bảo vệ đối với người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi trong giai đoạn giải quyết vụ án khi họ chưa có người giám hộ. Cơ chế này bảo đảm các chủ thể yếu thế không bị bỏ rơi về mặt pháp lý, đồng thời tạo cơ sở để Tòa án và cơ quan tố tụng xác định rõ trách nhiệm trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trong thời gian vụ án đang được giải quyết. Quy định cũng giúp hạn chế việc lợi dụng tình trạng không có người giám hộ để xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của những người này.

Điều kiện áp dụng và phạm vi điều chỉnh

Thứ nhất, phải có vụ án đang được giải quyết tại Tòa án và vụ án đó có liên quan trực tiếp đến người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Vụ việc ngoài tố tụng (ví dụ thủ tục hành chính, công chứng, chứng thực) không thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 115. Thứ hai, những người thuộc nhóm yếu thế này chưa có người giám hộ hợp pháp; nếu đã có người giám hộ theo quy định của Bộ luật Dân sự thì Tòa án không áp dụng Điều 115 để giao cho chủ thể khác. Thứ ba, việc giao chỉ giới hạn trong các nội dung trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục, không phải là sự thay thế toàn bộ quan hệ giám hộ theo pháp luật dân sự.

Trọng tâm: xem xét nguyện vọng trẻ từ đủ 7 tuổi

Quy định yêu cầu khi giao người chưa thành niên từ đủ bảy tuổi trở lên phải xem xét nguyện vọng của người đó. Đây là điểm thể hiện nguyên tắc tôn trọng ý kiến của trẻ em, đồng thời phù hợp với các quy định về năng lực hành vi từng phần trong Bộ luật Dân sự 2015. Tòa án không buộc phải tuyệt đối làm theo nguyện vọng của trẻ, nhưng phải ghi nhận, phân tích và cân nhắc trong tương quan với điều kiện, khả năng trông nom của cá nhân hoặc tổ chức được giao. Việc không hỏi ý kiến hoặc bỏ qua ý kiến trẻ từ đủ 7 tuổi trở lên có thể bị coi là vi phạm thủ tục, ảnh hưởng đến tính hợp pháp của quyết định.

Những nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là coi quyết định giao người theo Điều 115 là quyết định giám hộ theo Bộ luật Dân sự. Thực chất, đây là biện pháp có tính chất tố tụng, phục vụ cho việc giải quyết vụ án và bảo vệ quyền lợi trước mắt, không nhất thiết thay thế hoặc loại trừ thủ tục xác lập giám hộ theo pháp luật dân sự. Nhầm lẫn thứ hai là cho rằng Điều 115 chỉ áp dụng đối với người chưa thành niên, mà bỏ qua đối tượng là người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, dẫn đến bỏ sót biện pháp bảo vệ cần thiết cho các nhóm này. Ngoài ra, việc giao người đôi khi bị hiểu là giao toàn bộ tài sản, quyền đại diện; trên thực tế, nội dung giao ở đây chủ yếu là trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục, các quyền định đoạt tài sản vẫn phải tuân thủ quy định của pháp luật dân sự.

Lưu ý khi lựa chọn người hoặc tổ chức được giao

Khi áp dụng Điều 115, Tòa án cần đánh giá năng lực, điều kiện thực tế của cá nhân, tổ chức được giao, tránh giao hình thức, không đủ khả năng chăm sóc. Tiêu chí xem xét bao gồm quan hệ thân thích, đạo đức, điều kiện kinh tế, môi trường sống, khả năng đảm bảo an toàn thân thể và tinh thần cho người được giao. Với tổ chức (như cơ sở bảo trợ xã hội, tổ chức từ thiện), cần lưu ý đến chức năng, thẩm quyền, cơ sở vật chất, kinh nghiệm chăm sóc đối tượng yếu thế. Quyết định giao nên nêu rõ phạm vi, thời hạn, trách nhiệm phối hợp với cơ quan, tổ chức khác để bảo đảm việc trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục được thực hiện liên tục, tránh khoảng trống trách nhiệm.