Điều 110 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Bảo vệ chứng cứ

Ý nghĩa và mục đích của quy định về bảo vệ chứng cứ

Điều 110 BLTTDS 2015 khẳng định vai trò trung tâm của chứng cứ trong việc xác định sự thật khách quan của vụ việc dân sự, đồng thời tạo khuôn khổ pháp lý để ngăn ngừa hành vi làm sai lệch chứng cứ. Quy định này vừa bảo vệ vật chứng, tài liệu, dữ liệu, vừa bảo vệ người làm chứng trước các hành vi lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, mua chuộc. Qua đó, bảo đảm hoạt động xét xử dựa trên chứng cứ đầy đủ, đáng tin cậy, không bị chi phối bởi sức ép ngoài tố tụng.

Điều kiện kích hoạt biện pháp bảo vệ chứng cứ

Khoản 1 Điều 110 yêu cầu hai điều kiện cơ bản: (i) chứng cứ đang bị tiêu hủy, có nguy cơ bị tiêu hủy hoặc sau này khó có thể thu thập; và (ii) có đề nghị bằng văn bản của đương sự gửi Tòa án. Chỉ khi các dấu hiệu nguy cơ hiện hữu hoặc được chứng minh hợp lý, Tòa án mới có căn cứ xem xét áp dụng biện pháp bảo toàn chứng cứ, tránh việc lạm dụng yêu cầu bảo vệ chỉ nhằm trì hoãn hoặc can thiệp bất hợp lý vào tài sản, giấy tờ của bên liên quan.

Các biện pháp bảo toàn chứng cứ và phạm vi áp dụng

Tòa án được lựa chọn một hoặc nhiều biện pháp như niêm phong, thu giữ, chụp ảnh, ghi âm, ghi hình, phục chế, khám nghiệm, lập biên bản và các biện pháp khác tương ứng với tính chất chứng cứ cần bảo vệ. Việc lựa chọn biện pháp phải bảo đảm tính cần thiết và tương xứng với mức độ nguy cơ, tránh xâm phạm quá mức đến quyền sở hữu, quyền quản lý, sử dụng tài sản, dữ liệu của cá nhân, tổ chức có liên quan. Trên thực tế, biện pháp chụp ảnh, ghi âm, ghi hình và lập biên bản thường được ưu tiên khi chứng cứ là tình trạng hiện trường, tài sản, dữ liệu điện tử có nguy cơ thay đổi nhanh.

Bảo vệ người làm chứng trước can thiệp trái pháp luật

Khoản 2 Điều 110 tập trung vào bảo vệ người làm chứng trước các hành vi làm sai lệch lời khai và nguồn chứng cứ cá nhân. Khi có hành vi lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, mua chuộc để người làm chứng không cung cấp chứng cứ hoặc cung cấp chứng cứ sai sự thật, Tòa án có thể ra quyết định buộc chủ thể vi phạm chấm dứt hành vi. Biện pháp này không chỉ bảo vệ an toàn, tự do ý chí của người làm chứng mà còn răn đe, phòng ngừa việc thao túng chứng cứ bằng thủ đoạn ngoài tố tụng.

Liên hệ trách nhiệm hình sự và phối hợp với Viện kiểm sát

Trường hợp hành vi can thiệp vào người làm chứng có dấu hiệu tội phạm, Tòa án phải yêu cầu Viện kiểm sát xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự và pháp luật tố tụng hình sự. Việc chuyển thông tin sang cơ quan công tố giúp xử lý triệt để các hành vi xâm phạm hoạt động tư pháp, đồng thời khẳng định rằng bảo vệ chứng cứ trong tố tụng dân sự gắn liền với bảo vệ trật tự công và uy tín cơ quan xét xử. Đây là điểm kết nối quan trọng giữa tố tụng dân sự và tố tụng hình sự trong bảo vệ chứng cứ.

Những nhầm lẫn thường gặp khi áp dụng Điều 110

Một nhầm lẫn phổ biến là coi Điều 110 chỉ áp dụng khi chứng cứ là vật chứng hữu hình, trong khi quy định cho phép bảo vệ cả dữ liệu điện tử, tài liệu, tình trạng hiện trường và lời khai. Bên cạnh đó, nhiều đương sự cho rằng Tòa án có nghĩa vụ tự động bảo vệ chứng cứ mà không cần đề nghị bằng văn bản; cách hiểu này không phù hợp với cấu trúc Điều 110, vốn đặt trách nhiệm chủ động yêu cầu lên đương sự. Ngoài ra, một số trường hợp yêu cầu niêm phong, thu giữ chứng cứ vượt quá phạm vi nguy cơ thực tế, không chứng minh được dấu hiệu bị tiêu hủy, gây khó khăn cho Tòa án trong việc cân bằng giữa bảo vệ chứng cứ và tôn trọng quyền tài sản.

Lưu ý thực tiễn khi soạn yêu cầu bảo vệ chứng cứ

Khi soạn văn bản đề nghị áp dụng biện pháp bảo vệ chứng cứ, đương sự cần mô tả rõ loại chứng cứ, tình trạng hiện tại, nguy cơ tiêu hủy hoặc khó thu thập, và biện pháp cụ thể đề nghị Tòa án áp dụng. Cần kèm theo tài liệu, thông tin chứng minh nguy cơ (ví dụ: thông báo bán tài sản, hành vi xóa dữ liệu, thay đổi hiện trạng…) để thuyết phục Tòa án về tính cần thiết. Đối với bảo vệ người làm chứng, nên ghi nhận, lưu trữ bằng chứng về hành vi lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, mua chuộc (thông điệp, ghi âm, hình ảnh…) để Tòa án có căn cứ ban hành quyết định chấm dứt hành vi và, nếu cần, chuyển hồ sơ sang Viện kiểm sát xem xét trách nhiệm hình sự.